Fort XIV Twierdzy Toruń: Fascynująca historia ukryta w mroźnej scenerii

Witam wszystkim miłośnikom historii i militariów! Dzisiaj chciałbym podzielić się z Wami fascynującą historią Fortu XIV Twierdzy Toruń, który znajduje się w sercu malowniczego Torunia. Ten niezwykły fort, pierwotnie znany jako Fort VIa Hermann Balk, stanowi jeden z najciekawszych obiektów wchodzących w skład Twierdzy Toruń.

Fort XIV w Toruniu został wzniesiony w latach 1889-1893 jako fort piechoty i wyróżnia się spośród innych fortyfikacji swoim unikalnym charakterem. Jest jedynym "fortalitium" w naszej części Europy, które w całości otacza mokra fosa. Fosa ta, o głębokości 4 metrów i szerokości 35 metrów, choć nie była pierwotnie planowana jako element fortu, jest nieodłączną częścią jego architektury, dodając mu niezwykłego uroku.

 
Fort XIV Józef Bem mógł pomieścić około 300 żołnierzy, w tym kompanię piechoty oraz obsługę dział na lawetach kołowych. Pomimo braku ciężkiej artylerii, fort ten pełnił istotną rolę w obronie Twierdzy Toruń dzięki swojemu strategicznemu położeniu i solidnej konstrukcji. Obiekt zachwyca masywnymi murami skarpowymi, przeciwskarpowymi oraz dwiema wieżami obserwacyjnymi WT90, które do dzisiaj robią wrażenie.
 
Fort XIV Józef Bem ma również swoje miejsce w historii Polski. Po włączeniu Torunia do Polski w 1920 roku, przez kolejne dwa lata pełnił funkcję siedziby polskiej kompanii wartowniczej. Jej głównym zadaniem było pilnowanie Obozu Internowania Nr 11, w którym przetrzymywani byli jeńcy z armii Imperium Rosyjskiego, w tym słynny generał Piotr Wrangel, znanego z udziału w wojnie polsko-bolszewickiej (1920-1922). Fort XIV Józef Bem był także wykorzystywany jako wojskowy magazyn oraz szpital obozowy Stalagu XXA w okresie II wojny światowej.

 

 

Dzisiaj Fort XIV Józef Bem jest w prywatnym posiadaniu i niestety nie jest dostępny dla zwiedzających. Jednakże, jego imponujące stoki bojowe, schrony artylerzystów oraz miejsca przedstoku z siecią kolczastą wciąż przyciągają wzrok i zapraszają do zanurzenia się w tajemniczej historii tego miejsca.

Materiał powstał dzięki wsparciu Fundacji Forteczne Dziedzictwo

Inne miejsca warte odwiedzenia: MAPA

GPS: 52°59′25,08″N 18°38′17,28″E

 

Fort XV im. Henryka Dąbrowskiego w Toruniu - Twierdzy Toruń

Kolejna wycieczka przybliżająca fortyfikacje Twierdzy Toruń. Tym razem zapraszam Was do Fortu XV im. Henryka Dąbrowskiego (Fort Hermann von Salza) na toruńskim Rudaku. Miejsce o tyle ciekawe, iż jest to największy fort Twierdzy Toruń i jeden z ostatnich fortów typu biehlerowskiego.

 

Obszar bliski granicy rosyjskiej był teoretycznie najbardziej narażony. Podmokły, nadwiślański teren, był jednak relatywnie łatwy do obrony. Dlatego nie przewidziano tu bardzo silnych fortyfikacji. Jedynie wydatny pagórek przy linii kolejowej umocniono największym toruńskim fortem XV.

Fort VX Henryk Dąbrowski zyskał swoje miano w okresie dwudziestolecia międzywojennego. W czasach pruskich był oznaczony numerem VII Herman von Salza. Był to jeden z ostatnich fortów typu biehlerowskiego (nazwany tak od twórcy tej koncepcji fortyfikacji - Hansa Alexisa von Biehler) wzniesiony na terenie całego cesarstwa. Prace projektowe trwały od 1880 roku, budowlane zaś w latach 1882-1885. Fort Zwrócony czołem w kierunku pobliskiej granicy z Rosją, osłaniał równocześnie linię kolejową biegnącą po jego lewym stoku. Linia ta była niezwykle ważna z punktu widzenia strategicznego, jako że łączyła systemy komunikacyjne Niemiec i Rosji (linię Berlin - Królewiec oraz późniejszą Poznań - Wystruć z Koleją Warszawsko - Wiedeńską i Warszawsko - Petersburską). Tym samym warownia przejęła częściowo funkcję Fortu Kolejowego położonego kilometr bliżej centrum twierdzy. Fort był największym gabarytowo w całej twierdzy (rozpiętość szyi wynosiła około 290 m). Był też jedynym w całej twierdzy fortem dwuwałowym na całym przebiegu czół i barków (wał wysoki dla artylerii, wał niski dla piechoty). Modernizacje nastąpiły w latach 1889-93, 1905 i 1914.

 

W latach 1920-22 w forcie umieszczono część Obozu Internowanych na 11 i zakwaterowano tu żołnierzy z armii Wrangla. W 1923 roku ulokowano tu 8. baterie przeciwlotniczą oraz 1. kompanię Centrum Szkolenia Strzelców. W okresie okupacji hitlerowskiej umieszczono tu część Stalagu XX-A. Jednak oprócz szeregowych żołnierzy brytyjskich i francuskich zakwaterowano tu także oficerów (pełnił więc także funkcję oflagu). Od lutego 1945 roku mieścił się tu obóz pracy dla internowanych osób pochodzenia niemieckiego. 

 

 

Inne miejsca warte odwiedzenia: MAPA

GPS: 52°59′58,47″N 18°38′52,51″E

Fort XII im. Władysława Jagiełły w Toruniu - Twierdza Toruń

Fort XII w Toruniu został wzniesiony w latach 1889-93 jako standardowy fort piechoty, bliźniaczy do Fortu VI który budowany był w tym samym czasie. Początkowo nosił miano Zwischenwerk Va, później nosił nazwę - Fort Urlich von Jungingen. Miano Fortu Władysława Jagiełły i ostateczny numer zyskał w okresie dwudziestolecia międzywojennego. Polska nazwa ma charakter ideologiczny - król Jagiełło pokonał przecież wielkiego mistrza Ulryka pod Grunwaldem.

Fort XII w Toruniu przeznaczono był dla piechoty (jednej kompanii) i był początkowo wyposażony jedynie w artylerię przeciwszturmową. Do artyleryjskiej walki dalekiej służyło kilka baterii ziemnych, położonych w zapolu, usypanych w ramach ćwiczeń poligonowych. Dziś wiemy, że koszt budowy fortu wynosił 1,38 marek. 

Ze względu na bliskość poligonu toruńskiego, fort był idealnym miejscem do prowadzenia ćwiczeń. Prawdopodobnie wskutek takich ćwiczeń wysadzono w powietrze odcinek przeciwskarpy czołowej a odbyło to się w 1911 roku. W jej miejscu wybudowana nowoczesną przeciwskarpę o mieszanej, betonowo ceglanej strukturze, z korytarzem przeciwskarpowym. O tym fakcie świadczy zachowany napis, odbity w tynku - Erneuert 1912 - Odnowiono 1912.

Ciekawostkę jest fakt, iż około 1908 roku, w ramach doświadczeń, umieszczono przeszkodę przeciwpiechotną podłączoną do prądu elektrycznego która była zasilana z agregatów prądotwórczych. Tego typu przeszkody nie były powszechnie stosowane. 

W ramach doświadczeń, w lewym narożniki czołowo-barkowym, w wale głównym, tuż przed schronem pogotowia, ulokowano betonowe stanowisko dla eksperymentalnej armaty 10,5 cm L26. O tym fakcie usłyszeliśmy m.in. podczas odwiedzin Muzeum Twierdzy Toruń.

Uformowana w kształcie podkowy działobitnia tej armaty 10,5 cm L26, zachowała się do dziś. Jest to obiekt bardzo unikalny. 

W dwudziestoleciu międzywojennym w forcie stacjonowały pododdziały ćwiczące na pobliskim poligonie. W 1941 roku było tu miejsce przetrzymywania jeńców radzieckich, kierowanych następnie do Stalagu XX C na toruńskich Glinkach.

Zobacz inne miejsca które warto odwiedzić - MAPA

Bratnia Mogiła. Pomnik Oficerów Armii Radzieckiej na Glinkach w Toruniu

Wracamy na teren Stalagu XX-A, a właściwie do jego części, którą stanowił Stalag 312, stworzony głównie dla żołnierzy radzieckich który istniał w latach 1939-1945. Dziś kilka zdań o tzw. bratniej mogile znajdującej się dziś na terenie toruńskiego poligonu artyleryjskiego.

Pomnik Oficerów Armii Radzieckiej na Glinkach w Toruniu wykonany został w 1946 roku według projektu Stefana Narębskiego który trafił do Torunia po wojnie. Pracował on na tworzonym wówczas Uniwersytecie Mikołaja Kopernika (organizował Wydział Sztuk Pięknych).

Pomnik składa z leżącej na kopcu ziemnym betonowej płyty i stojącego na niej betonowego obelisku o wysokości około 4 metrów. W momencie jego powstawania na ścianach obelisku umieszczono dwie brązowe płyty z napisami w języku polskim i rosyjskim. Dziś na próżno szukać tych płyt. Czy zostały one rozkradzione czy zdemontowane z uwagi na tzw. dekomunizację? Tego nie wiem. Wiem jednak, że w 1946 roku od południowej strony obelisku znajdowała się płyta w języku rosyjskim o treści:

Tutaj pochowano 136 bohaterów bestialsko zamordowanych przez faszystowskich barbarzyńców w 1945 roku. 

Od strony północnej, na obelisku bratniej mogiły znajdowała się druga brązowa tablica z napisem w języku polskim o treści:

Bohaterom Armii Czerwonej poległym w walce z hitleryzmem o wyzwolenie ludu polskiego 1946 rok.

Chyba wszyscy jesteśmy świadomi, iż tego typu tablice o tej treści i tak nie doczekałyby się czasów obecnych. Dziś pomnik bratniej mogiły zdobi tylko jedna granitowa tablica o treści:

W hołdzie spoczywającym w tej mogile 136 żołnierzom Armii Sowieckiej poległym w walce z Niemcami w 1945 roku

Obóz Stalag XXA, jak już wspomniałem powyżej, istniał w latach 1939-1945. Przez pierwsze lata funkcjonowania jako niemiecki obóz jeniecki w którym  Niemcy więzili tu m.in. Rosjan, ale w ostatnim roku stało się odwrotnie. Ironia losu. W tym czasie powstała właśnie bratnia mogiła.


Dość ciekawie przedstawia się jednak historia powstania pomnika jeńców radzieckich w Toruniu, stojącego na brzegu poligonu. Otóż w czasie prac ziemnych na terenie sowieckiego teraz obozu, znaleziono szczątki (uwaga) - 36 Rosjan. Komendant nakazał Niemcom pochować ich na miejscu dzisiejszego pomnika. Do wykonania pracy skierowano także Gehrmanna, który zdaje o tym następującą relację:

Gdy przygotowywaliśmy miejsce pochówku, znaleźliśmy w lasku zwłoki niemieckiego żołnierza pozostałe z walk o miasto. Pochowaliśmy kolegę razem z Rosjanami.

Zatem na zapis na tablicy mogiły żołnierzy radzieckich powinien głosić, iż: spoczywa tu: 36 Rosjan i jeden Niemiec.

Skąd rozbieżność w liczbie pochowanych w mogile żołnierzy? Dlaczego z relacji Gegrmanna wynika, iż pochowanych ciał jest o sto mniej? Tego nie jestem w stanie rozstrzygnąć.

Bratnia Mogiła na planach obozowych

Dzięki uprzejmości Marcina Orłowskiego, otrzymałem także kilka planów obozowych, na których Pomnik Oficerów Armii Radzieckiej na Glinkach w Toruniu jest ujęty. Wszystkie je można zobaczyć w galerii zdjęć na moim profilu Facebook.

Obóz jeniecki na Glinkach - Toruń

Obóz dla jeńców wojennych na Glinkach założyli w 1940 r. w czasie II wojny światowej Niemcy, głównie dla żołnierzy brytyjskich, francuskich i belgijskich. Najliczniejszą grupą więźniów byli jednak od połowy 1941 r. czerwonoarmiści. W 1945 r. role się odwróciły – obozowe baraki przejęli sowieci, więźniami zostali przede wszystkim żołnierze niemieccy. Na Glinkach umierali z powodu chorób, niedożywienia, frontowych ran.

W latach 1941-1944 śmierć w tym obozie poniosło ponad 14 tysięcy więźniów. Większość z nich została pochowana na cmentarzu wojennym w Małej Nieszawce. Natomiast sowiecki obóz mógł pochłonąć nawet 8 tysięcy ofiar. Chowano ich w masowych grobach na terenie obozu. Część mogił odkryto dopiero w ostatnich latach.


Obelisk na Glinkach składa się z niewielkiego postumentu, na którym ustawiono głaz z tablicą i napisem:

Pamięci kilkudziesięciu tysięcy ofiar niemieckiego i sowieckiego totalitaryzmu, żołnierzy wielu armii oraz ludności cywilnej Torunia i regionu, zmarłych i zamordowanych w obozach jenieckich na Glinkach w latach II wojny światowej i w okresie powojennym. 

Ponadto przy pomniku ustawiono także tablicę informacyjną o tym miejscu w czterech językach: polskim, angielskim, rosyjskim i niemieckim.