Mały Holender w Żelichowie. Dom kupiony za cenę opału

Ile może kosztować trzystuletni dom? Tyle, ile znajdujące się w nim drewno przeznaczone na opał. Tak zaczyna się współczesny rozdział historii Małego Holendra. Budynku, który opuścił swoją wieś, przez dziesięć lat odzyskiwał kształt i ostatecznie znalazł nowy adres nad Tugą. Dziś w Żelichowie można usiąść pod jego dachem i pomyśleć, jak niewiele brakowało, żeby ta opowieść skończyła się w piecu.

Po spotkaniu z historią chaty w Chrystkowie i wizycie w domu podcieniowym w Marynowach coraz mocniej przyciągają mnie miejsca, w których drewniane ściany kryją coś więcej niż datę budowy. Losy rodzin, zmieniające się granice, codzienną pracę i decyzje podejmowane wtedy, gdy stary dom przestaje być komuś potrzebny.

Tym razem ten trop prowadzi do Małego Holendra w Żelichowie na Żuławach. Tutaj opowieść o ratowaniu dawnej architektury spotyka się z kuchnią regionalną, a pamiątkę można wysłać w świat ze skrzynki zawieszonej na drewnianej ścianie.

Mały Holender w kilku zdaniach

Miejsce: Żelichowo 31A, okolice Nowego Dworu Gdańskiego, województwo pomorskie.
Budynek: około trzystuletni dom podcieniowy.
Pierwotny adres: Jelonki niedaleko Pasłęka.
Ważna data: 1843 - remont i dobudowanie podcienia.
Drugie życie: zakup w 2003 roku, następnie dziesięcioletnie przenosiny i odtwarzanie domu.
Dzisiaj: gospoda działająca od 2018 roku.

Zajrzyjmy do środka

• Dom za cenę drewna opałowego
• Co opowiada pięć filarów?
• Dziesięć lat, żeby ocalić dom
• Wnętrze zapisane pod warstwami tapet
• Żuławy przy jednym stole
• Pocztówka z drewnianego domu
• Jak zaplanować wizytę?

Mały Holender. Dom kupiony za cenę opału

W historii tego miejsca najbardziej zatrzymuje mnie właśnie moment zakupu. W 2003 roku stary budynek wyceniono jak drewno opałowe. Dla jednych mógł być już tylko zużytym materiałem. Znaleźli się jednak ludzie, którzy dostrzegli w nim dom wart ocalenia.

Jego początki prowadzą do Jelonek niedaleko Pasłęka. Według historii przedstawianej przez gospodarzy Małego Holendra wzniosła go około trzystu lat temu rodzina Fuge. Zajmowała się rolnictwem, a na początku XX wieku prowadziła również firmę transportową. Budynek powstawał więc w świecie gospodarstwa, pracy i obowiązków, których rytm wyznaczały kolejne pory roku.

W 1843 roku przeszedł gruntowny remont. Wtedy dobudowano charakterystyczny podcień. Dzisiejsza bryła jest zatem zapisem zmian: dom rozrastał się razem z potrzebami i możliwościami swoich mieszkańców.

Pięć filarów i opowieść o zamożnym gospodarzu

Przy domach podcieniowych wzrok zwykle zatrzymuje się na kolumnach. Dopiero później pojawia się pytanie o to, co właściwie podtrzymują. Wysunięta przestrzeń nad nimi służyła między innymi jako spichlerz. Pod podcień można było podjechać wozem i przez otwór w stropie przenosić worki ze zbożem.

Z czasem znaczenia nabrał również wygląd. Rozbudowana konstrukcja i zdobienia pokazywały możliwości gospodarza. Dom miał być użyteczny, ale mógł też robić wrażenie na sąsiadach i przyjezdnych.

Czy jedna kolumna oznaczała jeden łan ziemi?

Gospodarze przytaczają opowiastkę, według której jedna kolumna odpowiadała jednemu łanowi, liczącemu w przywoływanym przeliczniku około 17 hektarów. Pięć filarów łączą z gospodarstwem liczącym około 80 hektarów. Zaznaczają jednak, że nie była to obowiązująca reguła. Warto zapamiętać tę historię jako ciekawostkę, bez przeliczania każdego żuławskiego podcienia na powierzchnię majątku.

Dziesięcioletnia przeprowadzka nad Tugę

Dom nie stał od początku w Żelichowie. Jego obecne położenie, w zakolu Tugi, jest rezultatem przedsięwzięcia, które trwało dziesięć lat. Za tym krótkim zdaniem kryje się rozebranie konstrukcji, zabezpieczenie drewna i ponowne składanie budynku.

Stare drewno poddano gazowaniu, aby unieszkodliwić szkodniki. Podczas montażu oceniano poszczególne elementy i ich przydatność. Ostatecznie udało się zachować około 40 procent dawnego materiału. Pozostałą część trzeba było uzupełnić, odtwarzając dom z poszanowaniem jego dawnego układu.

Ten odsetek mówi wiele o skali zadania. Ocalony budynek zawiera zarówno materiał pamiętający poprzednich mieszkańców, jak i efekty współczesnej pracy. Patrząc na niego, warto dostrzec obie te warstwy. Dawne rzemiosło i upór ludzi, którzy postanowili dać mu przyszłość.

Ponad dwadzieścia warstw tapet

Wśród szczegółów tej historii szczególnie przemawia do mnie informacja o ścianach. Podczas prac naliczono na nich ponad dwadzieścia warstw tapet. Każda mogła oznaczać następny remont, zmianę gustu, próbę odświeżenia wnętrza. To niezwykły zapis codzienności: kolejne pokolenia zostawiały po sobie coś tak zwyczajnego jak wybrany wzór na ścianie.

Po II wojnie światowej w domu zamieszkali osadnicy z Kresów Wschodnich. Budynek był dalej użytkowany i przekształcany. Zachował również ślady pożaru w rejonie czarnej kuchni. Jego dzieje składają się z wielu rozdziałów, również tych trudnych, wymagających napraw i zmian.

Przy odtwarzaniu zachowano pierwotny układ pomieszczeń: wielką izbę reprezentacyjną, sypialnię, czarną kuchnię, służbówkę opisywaną przez gospodarzy jako gabinet gospodarza oraz korytarz gospodarczy. Powróciły też podcienie o funkcji spichlerzowej i kuchennej.

Po Marynowach szczególnie interesuje mnie właśnie czarna kuchnia. Takie przestrzenie pomagają wyobrazić sobie codzienną pracę przy przygotowywaniu posiłków i zależność całego domu od ognia. Za ozdobną fasadą istniało przecież zwyczajne życie: ktoś gotował, ktoś wracał z pola, ktoś czekał na ciepły posiłek.

Żuławy przy jednym stole

Przez pięć lat dom funkcjonował jako pensjonat. W 2018 roku otwarto gospodę. Dzięki temu historia budynku trwa dalej w miejscu, do którego przychodzi się na spotkanie i posiłek.

Dzisiejszy Mały Holender przywołuje kulinarne tradycje regionu. W opowieści gospodarzy ważne miejsce zajmuje Werderkäse, ser odtworzony po wieloletniej przerwie, oraz potrawy łączące różne rozdziały żuławskiej przeszłości. Są wśród nich klopsy królewieckie i osadnicze pierogi. Aktualne propozycje warto sprawdzić w menu przed przyjazdem.

Podoba mi się takie poznawanie miejsca. Architektura pozwala zobaczyć, jak mieszkano. Kuchnia otwiera kolejne pytania: co uprawiano, co trafiało do spiżarni, jakie przepisy przywieźli ze sobą nowi mieszkańcy? Przy stole łatwiej zrozumieć, że historia regionu składa się również ze zwyczajów przekazywanych w rodzinach.

Dom podcieniowy a menonici

W Chrystkowie i Marynowach wracałem do ważnego rozróżnienia: wygląd domu nie przesądza o wyznaniu jego dawnych mieszkańców. Również tutaj nie przypisuję rodzinie Fuge menonickiego pochodzenia bez potwierdzenia. Mały Holender pozwala poznawać menonickie wątki kultury Żuław, ale historia konkretnej rodziny wymaga osobnych źródeł.

Czerwona skrzynka i kilka słów wysłanych z Żuław

Jest tu jeszcze drobiazg, który świetnie pasuje do charakteru miejsca: Poczta Małego Holendra. Czerwona skrzynka na drewnianej ścianie zachęca, żeby na chwilę odłożyć telefon i sięgnąć po pocztówkę.

Na miejscu można kupić kartkę oraz znaczek, napisać kilka słów i zostawić przesyłkę w skrzynce. Gospodarze opatrują ją pamiątkową pieczęcią i przekazują do wysłania. O bieżące zasady oraz termin najbliższej wysyłki najlepiej zapytać podczas wizyty.

Lubię myśl, że z takiego domu można zabrać również ten rodzaj wspomnienia. Ktoś otworzy skrzynkę daleko od Żuław i znajdzie kartkę z miejsca, którego wcześniej nawet nie znał. Być może od niej zacznie się następna podróż.

Gdzie znajduje się Mały Holender i jak zaplanować wizytę?

Mały Holender znajduje się pod adresem Żelichowo 31A, niedaleko Nowego Dworu Gdańskiego. To dobry punkt na trasie po Żuławach dla osób zainteresowanych dawnym budownictwem i kuchnią regionu. Na wizytę warto zostawić czas także poza samym posiłkiem: na obejrzenie bryły domu i przyjrzenie się detalom.

Przed przyjazdem

Adres: Żelichowo 31A, 82-100 Nowy Dwór Gdański.
Telefon: 699 870 078.
Strona: malyholender.pl.

Sprawdź aktualne godziny otwarcia i menu. Jeśli zależy Ci na opowieści o domu, warsztatach lub wizycie grupowej, uzgodnij możliwości z gospodarzami. Warto też zapytać o rezerwację stolika.

Chrystkowo, Marynowy, Żelichowo. Kolejny rozdział drewnianej historii

W Chrystkowie najważniejsi okazali się ludzie i pamięć, która potrafi przetrwać po drugiej stronie oceanu. W Marynowach - dom pielęgnowany przez gospodarzy i szczegóły odkrywane podczas oprowadzania. Mały Holender dopisuje do tej podróży opowieść o ratunku: o budynku, którego przyszłość zależała od tego, czy ktoś zechce zobaczyć w starym drewnie coś więcej niż opał.

Właśnie takich historii szukam z aparatem. Zaczynają się od fasady, która przyciąga wzrok, a zostają w pamięci dzięki ludziom i ich decyzjom. Tutaj ta najważniejsza zapadła w 2003 roku. Jej skutki można dziś zobaczyć nad Tugą.

Zobacz także mój film z Chrystkowa

Jeśli chcesz wrócić do początku tej podróży, zapraszam do materiału z Chrystkowa. To film o innym miejscu, ale prowadzi do pytań, które towarzyszą mi także na Żuławach: o dawnych mieszkańców, ich dziedzictwo i pamięć zachowaną w krajobrazie.

Byliście już w Małym Holendrze? Co najbardziej zapamiętaliście: sam dom, opowieść o jego przenosinach, a może smak, do którego chcecie wrócić? Podzielcie się wrażeniami w komentarzach.

Pomóż mi odkrywać kolejne historie

Przygotowanie zdjęć, filmów i opowieści wymaga czasu oraz kolejnych wyjazdów. Jeśli lubisz podróżować ze mną Okiem Obiektywu, możesz postawić mi wirtualną kawę. Dziękuję za każde wsparcie!

Twoje miejsce też ma swoją opowieść?

Prowadzisz obiekt z historią i chcesz pokazać go gościom poprzez fotografie, film oraz ujęcia z drona? Zajrzyj do mojej oferty współpracy dla obiektów noclegowych. Porozmawiajmy o tym, co wyróżnia Twoje miejsce i jak o nim opowiedzieć.

Dom podcieniowy w Marynowach. Za tymi drzwiami zostało 200 lat historii

Najpierw dostrzegam drewniane kolumny. Później jasne cegły pomiędzy ciemnymi belkami i rzeźbienia, przy których aparat sam wędruje do oka. Dom podcieniowy w Marynowach potrafi zatrzymać już swoim wyglądem. Ale najciekawsze zaczyna się po przekroczeniu progu: przy dawnych kominach, na schodach i w opowieści gospodyni, która zna ten budynek od zupełnie innej strony niż przyjezdni.

Po wizycie w chacie w Chrystkowie wiedziałem, że do historii ludzi związanych z doliną Wisły będę wracał. Tam słuchałem o menonitach, rodzinnej pamięci i drogach prowadzących aż za Atlantyk. Tym razem ten trop zaprowadził mnie na Żuławy, do wsi Marynowy. Do domu, w którym historia zachowała się w drewnie, ale również w zdjęciach, wspomnieniach i codziennej trosce o każdy kolejny remont.

Marynowy w kilku zdaniach

Miejsce: Żuławy Wiślane, województwo pomorskie, gmina Nowy Dwór Gdański.
Zabytek: dom podcieniowy przy ul. Podcieniowej 19.
Rok budowy: 1803.
Budowniczy: Peter Loewen.
Inwestor: Johann Jacob Ziemer.
Dzisiaj: dom mieszkalny, udostępniany do zwiedzania i pobytów gościnnych.

Zajrzyjmy do środka

• Dom, który trudno pomylić z innym
• Menonici i kolejni właściciele
• Kuchnia wewnątrz komina
• Drewno, schody i ślady dawnych rzemieślników
• Co kryje przestrzeń nad kolumnami?
• Pamięć rodzin i powojenny rozdział
• Jak zaplanować zwiedzanie?

Dom podcieniowy w Marynowach. Zatrzymaj się przed wejściem

Podcień od razu przyciąga wzrok. Wysunięta część piętra, podparta drewnianymi kolumnami, nadaje budynkowi rozmach. Na zdjęciach łatwo skupić się właśnie na tej efektownej bryle. Z bliska uwagę przejmują szczegóły: zdobione głowice, układ belek, stolarka okienna i napis zachowany w drewnie. Widać, że ktoś chciał zbudować dom trwały, wygodny, ale też piękny.

Budynek powstał w 1803 roku, a jego budowniczym był Peter Loewen. Wzniesiono go dla Johanna Jacoba Ziemera. Charakterystyczną wystawkę wspiera łącznie dziesięć słupów: sześć od frontu i cztery po bokach. Ciemny szkielet drewniany z jasnym ceglanym wypełnieniem tworzy rysunek, który tak mocno kojarzy się z dawnymi Żuławami.

To okazała siedziba zamożnych gospodarzy. Podczas zwiedzania gospodyni zwracała uwagę właśnie na to, kim byli jej dawni mieszkańcy: rolnikami prowadzącymi duże gospodarstwa. Rozmiary domu, staranność wykonania i przestrzeń przeznaczona do przyjmowania gości pomagają wyobrazić sobie ich możliwości finansowe i ambicje.

Czy to chata menonicka? Historia jest bardziej złożona

Przy takich budynkach łatwo odruchowo powiedzieć: chata menonicka. Podobne skojarzenie towarzyszyło mi przy poznawaniu Chrystkowa. Tam jednak mocno wybrzmiała przestroga przed sprowadzaniem całej historii olęderskiej do jednego wyznania. W Marynowach ta uwaga znowu okazuje się przydatna.

Trzy pojęcia, które warto rozróżniać

Menonici to wspólnota religijna wywodząca się z anabaptyzmu, związana z naukami Menno Simonsa.

Osadnictwo olęderskie odnosi się do tradycji osadniczej i zasad organizacji gospodarowania, z czasem obejmujących ludzi różnego pochodzenia i wyznania.

Dom podcieniowy jest natomiast formą architektoniczną. Sam wygląd domu nie rozstrzyga o religii jego mieszkańców.

Menonici przybywali nad dolną Wisłę od XVI wieku, szukając między innymi możliwości życia zgodnego ze swoją wiarą. Praktykowali świadomy chrzest, a ważną częścią ich przekonań było odrzucenie przemocy. Ich doświadczenie w gospodarowaniu na terenach podmokłych miało duże znaczenie dla rozwoju osadnictwa w tym regionie. Żuławski krajobraz kształtowało jednak wiele społeczności i pokoleń; nie powstał wysiłkiem jednej grupy.

Dom w Marynowach przechodził przez ręce kolejnych rodzin. W opisie gospodarzy pojawiają się nazwiska Ziemer, Pohlmann, Kling, Claassen i Brucks. Dwie ostatnie rodziny były menonickie. Podczas oprowadzania usłyszałem również, że wcześniejsi właściciele byli ewangelikami. To ważne rozróżnienie: menonicki wątek jest tutaj rzeczywisty, ale stanowi część dłuższej historii tego samego budynku.

Lubię takie momenty podczas podróży. Przyjeżdżam z jakimś wyobrażeniem, a rozmowa na miejscu je poszerza. Zamiast jednej etykiety pojawiają się konkretni ludzie, zmiany właścicieli i pytania, na które odpowiedzi trzeba szukać w dokumentach.

Kuchnia wewnątrz komina. Jak wielki musiał być ten dom?

Jedna z najbardziej zaskakujących opowieści dotyczyła kominów. Zwykle myślimy o kominie jako o wąskim przewodzie ukrytym w ścianie. Tutaj trzeba wyobrazić sobie konstrukcję tak rozległą u podstawy, że można było wejść do jej wnętrza i przygotowywać tam posiłki.

To właśnie czarna kuchnia: miejsce gotowania przy palenisku, wewnątrz obszernego trzonu kominowego. Nazwa wiąże się z dymem i sadzą towarzyszącymi takiemu gotowaniu. Gospodyni opisywała ogień, naczynia i pracę, która odbywała się w tej przestrzeni. Z jej relacji wynikało, że dziś w obrębie dawnej podstawy jednego z kominów mieszczą się pomieszczenia o zupełnie innych funkcjach: kotłownia oraz łazienka.

Dopiero takie porównanie pozwala poczuć skalę budynku. Patrzę na ścianę i próbuję wyobrazić sobie dawne wnętrze, zanim podzielono je zgodnie z potrzebami kolejnych mieszkańców. W domu zachowała się także opowieść o wykorzystywaniu dymu do wędzenia mięsa. Codzienne czynności, ogrzewanie i przechowywanie żywności były tu ze sobą ściśle powiązane.

Obok kuchni czarnej funkcjonowała przestrzeń określana jako biała, czyli czysta kuchnia, związana ze spożywaniem posiłków. Zwiedzając, można więc odczytywać dom poprzez następujące po sobie czynności: przygotować jedzenie, ogrzać pomieszczenia, usiąść do stołu, zabezpieczyć zapasy. Układ budynku zaczyna wtedy nabierać sensu.

Schody, stare belki i ślady pracy ludzkich rąk

Na moich zdjęciach z wnętrza szczególnie wyraźnie zapisały się schody. Drewniane ściany, ozdobna balustrada, światło i drobne przedmioty tworzą przestrzeń, w której co chwilę znajduję kolejny kadr. Jest też zachowany fragment dekoracji ściennej. Jego przetarcia i ubytki pozwalają zobaczyć, jak wiele warstw czasu mieści się w jednym pomieszczeniu.

Gospodyni opowiadała o dawnych stopniach, wytartych przez długie użytkowanie. Ich stan wymusił prace, przy których znaczenie miały decyzje konserwatorskie. Ten szczegół przypomina, że mieszkanie w zabytku oznacza ciągłe szukanie sposobu na zachowanie starej substancji i zapewnienie domownikom zwykłego bezpieczeństwa.

Dużo uwagi poświęciła również drewnu. Pokazywała zachowane belki i ślady żywicy, mówiła o przygotowaniu materiału oraz o trwałości dawnych połączeń. W jej opowieści budynek stawał się zapisem wiedzy ludzi, którzy go wznosili. Znali swój materiał i musieli rozumieć warunki, w jakich będzie pracował.

Zapamiętałem też historię starych, kutych gwoździ. Przy wymianie zniszczonych desek próbowano zachować je jako pamiątki dawnego rzemiosła. Według gospodyni ich wyciąganie okazało się tak trudne, że część trzeba było odcinać. Niewielki przedmiot nagle mówi więcej o solidności wykonania niż ogólne zapewnienia o trwałości domu.

Co znajdowało się nad kolumnami?

Patrząc na fasadę, najłatwiej zachwycić się kolumnami. Warto jednak zapytać o przestrzeń, którą podtrzymują. Wysunięta część domu miała także praktyczne zastosowanie. W tradycji żuławskich domów podcieniowych wykorzystywano ją między innymi do magazynowania zboża.

Gospodyni mocno wiązała ten temat z zagrożeniem powodziowym. Opowiadała o zapasie umieszczonym wysoko, który mógł pomóc przetrwać trudny czas i zachować ziarno potrzebne do dalszego gospodarowania. Na Żuławach przechowywanie żywności było częścią szerszego myślenia o bezpieczeństwie całego gospodarstwa.

Z czasem pomieszczenia zmieniały funkcje. Podczas zwiedzania pojawiły się wątki letniego przyjmowania gości oraz nocowania pracowników sezonowych. Gospodyni wyjaśniała też, że ta część domu pozostaje chłodna i nieogrzewana. Dzisiejsze wykorzystanie zabytkowej przestrzeni zależy zatem również od pory roku.

Żuławy: ziemia, którą trzeba rozumieć

W relacji gospodyni mocno wybrzmiała trudność uprawy miejscowych mad. Gdy brakuje wody, ziemia potrafi być bardzo twarda; przy jej nadmiarze praca staje się równie uciążliwa. Opowieść o dostatku dawnych gospodarzy warto więc czytać razem z historią ich wiedzy, wysiłku i zależności od wody.

Na piętrze pojawia się także świat przedmiotów codziennego użytku. Stare żelazka, tara, sierpy, okucia i zamki stają się pretekstem do rozmowy o dawnych zajęciach. Gospodyni podkreślała rolę kowala, spod którego ręki wychodziły potrzebne w domu i gospodarstwie elementy. W takim otoczeniu nawet zwykły zawias zasługuje na chwilę uwagi.

Nazwiska, fotografie i człowiek, który opisał swoją wieś

W pewnym momencie rozmowa schodzi z architektury na ludzi. Pojawiają się dawne zdjęcia i kolejne nazwiska. Dowiaduję się o Helmucie Enssie, związanym rodzinnie z dawnymi mieszkańcami Marynowów. Gospodyni wspomina jego przyjazdy, kontakt z rodziną i poszukiwania prowadzone w archiwach.

Enss zebrał dzieje miejscowości w niemieckojęzycznej książce „Marienau. Ein Werderdorf zwischen Weichsel und Nogat”. Marienau to dawna nazwa Marynowów. Podczas oprowadzania usłyszałem, że opisy poszczególnych gospodarstw pozwalają odtworzyć losy ich właścicieli, wielkość majątków i sposób gospodarowania. Jeden dom można dzięki temu zobaczyć na tle całej wsi.

To bliski mi sposób opowiadania o przeszłości. Fotografia budynku zatrzymuje jego wygląd, ale dopiero nazwisko i rodzinna historia sprawiają, że wyobrażamy sobie kogoś stojącego dawniej przy tym samym oknie. W Chrystkowie podobny wymiar miało spotkanie z potomkami ludzi, którzy wyjechali znad Wisły. Tutaj ślady dawnych mieszkańców wracały w książce i wspomnieniach o jej autorze.

Po wojnie dom stał się początkiem kolejnej rodzinnej historii

W opowieści gospodyni ważne miejsce zajmują także jej teściowie i ich bliscy. Powojenne zasiedlenie domu łączy się tu z doświadczeniem przesiedleń i opuszczenia wcześniejszego miejsca życia. Na rodzinnych fotografiach pojawiają się ludzie, dla których Żuławy stały się nowym domem.

Nie wszystkie szczegóły takich opowieści da się zamknąć w kilku zdaniach. Wybrzmiewają wojna, rozdzielone rodziny, zesłanie i losy krewnych za granicą. Słuchając, mam świadomość, że za każdą fotografią jest osobna historia wymagająca uwagi. Budynek z 1803 roku pomieścił więc również pamięć ludzi, którzy przybyli tu w zupełnie innych okolicznościach niż jego pierwsi mieszkańcy.

Dzisiejszy wygląd wnętrz jest związany z troską Jadwigi Grądkowskiej-Sawickiej i jej córki Zofii Krupińskiej. Remontowanie takiego domu oznacza pracę przy elementach, które mają własną historię i wymagają odpowiedniego traktowania. Podczas wizyty widać zarówno zachowane detale, jak i ślady koniecznych napraw. Dom pozostaje przy tym miejscem życia, ze współczesnymi potrzebami i podziałem przestrzeni między mieszkańców.

Jak zwiedzić dom podcieniowy w Marynowach?

Najwięcej daje tu spokojne zwiedzanie połączone z rozmową. Warto zostawić czas na pytania i przyglądanie się detalom. Dla mnie właśnie opowieść gospodyni połączyła wszystkie te elementy: duży komin, drewniane schody, przedmioty na piętrze i zdjęcia dawnych mieszkańców.

Informacje do zaplanowania wizyty

Adres zabytku: ul. Podcieniowa 19, Marynowy. Na wizytówce gospodarzy część gościnna wskazana jest jako Podcieniowa 19b.

Zwiedzanie: 602 668 064
Rezerwacje pobytu: 509 756 893
E-mail: biuro@marynowy.pl

Przed przyjazdem najlepiej uzgodnić termin oraz zapytać o aktualne zasady i koszt oprowadzania. To zamieszkany dom. Możliwość pobytu, poczęstunku czy przyjęcia większej grupy również warto ustalić bezpośrednio z gospodarzami. Powyższe dane kontaktowe pochodzą z wizytówki udostępnionej na miejscu.

Sprawdź położenie domu na mapie
Zobacz ofertę pobytu gospodarzy

Zapamiętałem, jak gospodyni mówiła o pobycie w domu podcieniowym. W tym określeniu mieści się możliwość pozostania tu dłużej: sięgnięcia po książkę o regionie, powrotu do obejrzanych pomieszczeń i zauważenia czegoś, co umknęło podczas pierwszego przejścia. Sam zwiedzałem dom, ale rozumiem, dlaczego ktoś chciałby spędzić w nim więcej czasu.

Z Chrystkowa do Marynowów. Kolejny przystanek nad Wisłą

Wracam myślami do zdjęć. Na jednym jest cały podcień, na drugim fragment rzeźbionej belki. Dalej schody, dekoracja ścienna i światło w oknie. Każdy z tych kadrów przypomina inną część rozmowy. Właśnie dlatego lubię fotografować takie miejsca: po powrocie obraz pomaga wrócić do usłyszanej historii.

Chrystkowo i Marynowy łączy dla mnie ciekawość ludzi, którzy przez pokolenia układali sobie życie w pobliżu Wisły. Ich domy różnią się, podobnie jak losy właścicieli. Warto poznawać je osobno, uważnie, bez zakładania z góry, że wszystkie opowiadają tę samą historię.

Wcześniejszy przystanek: Chrystkowo

Jeśli chcesz poznać początek tej opowieści, zajrzyj do wpisu „Chata w Chrystkowie. Historia, która prowadzi z Doliny Dolnej Wisły aż do Kansas”. Pisałem tam o spotkaniu, podczas którego dzieje osadników znad Wisły połączyły się z pamięcią ich potomków.

Wspieraj i podróżuj ze mną!

Każda podróż to setki kilometrów, godziny poszukiwań i ogromna pasja, którą chcę się z Wami dzielić. Jeśli moje wpisy i filmy pomagają Ci odkrywać ciekawe miejsca, możesz wesprzeć moje działania i postawić mi wirtualną kawkę. To daje motywację do tworzenia kolejnych reportaży!

A jeśli moje opowieści zainspirowały Cię do odkrywania Polski, ale potrzebujesz pomocy w ułożeniu planu wyjazdu - zapraszam Cię do skorzystania z moich konsultacji podróżniczych. Razem zaplanujemy wyjazd, który na długo zostanie w pamięci!

Solec Kujawski: od średniowiecznego portu po maszty na Kabacie

Cześć! Tu Grzegorz z Okiem Obiektywu. Tym razem zabieram Was do Solca Kujawskiego - miasta położonego nad Wisłą, między Bydgoszczą a Toruniem. Łatwo potraktować je jak punkt na trasie albo miejsce, w którym zatrzymujemy się na chwilę. Wystarczy jednak wejść do Muzeum Solca i posłuchać opowieści przewodnika, żeby zobaczyć, jak wiele warstw historii kryje się za znajomymi nazwami ulic, dawnymi zakładami i leśnymi drogami.

To będzie podróż od pradziejowych znalezisk i średniowiecznego portu, przez przemysł drzewny, dzieciństwo Ireny Santor i powojenne losy Antoniego Hedy „Szarego”, aż po dawny poligon na Kabacie i dwa wysokie maszty Radiowego Centrum Nadawczego. Solec okazuje się miejscem, w którym historia nie zamknęła się w muzealnej gablocie - nadal można ją odnaleźć w przestrzeni miasta.

Kadr z historii: kilka dat, które porządkują opowieść

1263 - pierwsza pisemna wzmianka o Solcu jako porcie wiślanym.
1325 - książę Przemysł nadaje osadzie prawa miejskie.
1861 - Solec uzyskuje połączenie kolejowe z Bydgoszczą i Toruniem.
1920 - miasto wraca do Polski.
1924 - przyjmuje nazwę Solec Kujawski.
1999 - otwarcie Radiowego Centrum Nadawczego na Kabacie.

Historia starsza niż samo miasto

Zanim pojawił się Solec, na tych terenach żyli ludzie, po których zostały ślady sięgające pradziejów. Podczas oprowadzania przewodnik pokazał fragment kamiennej motyki, którego wiek szacuje się na około dziesięć tysięcy lat. To niewielki przedmiot, ale pomaga wyobrazić sobie, jak długa jest historia osadnictwa w okolicy.

Mapa znalezisk archeologicznych odsłania jeszcze jeden ciekawy szczegół: wiele punktów skupia się wokół Kabatu, w rejonie, gdzie dziś znajduje się Radiowe Centrum Nadawcze. Badania archeologiczne prowadzono tam przed budową radiostacji. Część odnalezionych przedmiotów trafiła do Muzeum Okręgowego w Bydgoszczy, a niektóre można zobaczyć w Solcu. Nie wszystkie eksponaty są własnością miejscowego muzeum - część udostępniono w depozycie.

To dobre przypomnienie, że pod pozornie zwyczajnym fragmentem lasu może kryć się opowieść starsza niż jakikolwiek dokument. Zanim zaczęto mówić o mieście, kolei czy poligonie, ludzie przemierzali już te okolice, polowali i korzystali z zasobów Wisły oraz lasów.

Od wiślanego portu do miasta księcia Przemysła

Najstarsza pisemna wzmianka o Solcu pochodzi z 1263 roku. W dokumencie z czasów księcia Kazimierza Kujawskiego osada pojawia się jako port nad Wisłą, którego działalność utrudniali Krzyżacy. To ważny trop: zanim Solec stał się miastem, jego znaczenie wiązało się z rzeką, handlem i położeniem na pograniczu.

Prawa miejskie nadał Solcowi w 1325 roku książę Przemysł - wnuk Kazimierza Kujawskiego. Warto go odróżnić od Przemysła II, późniejszego króla Polski. Solecki książę należał do kujawskiej linii Piastów: Władysław Łokietek był jego stryjem, a Kazimierz Wielki młodszym kuzynem. Nie jest to postać, którą zwykle spotykamy na pierwszych stronach podręczników, ale właśnie od niej zaczyna się miejska historia Solca.

Jest tu także mała archiwalna zagadka. Oryginalny przywilej lokacyjny się nie zachował, a w samym dokumencie nie pojawia się nazwa „Solec”. Znamy ją z późniejszych odpisów sporządzanych i potwierdzanych przez kolejnych władców. Te dokumenty miały znaczenie także wiele lat później - przywoływano je między innymi w sporze o miejski las.

Podczas oprowadzania przewodnik opowiedział, że na początku XIX wieku solecki burmistrz procesował się z pruskim rządem o prawa do części lasu i częściowo wygrał. Współczesnym odwiedzającym może się to wydawać drobnym epizodem. W rzeczywistości przypomina, że dawne dokumenty nie były tylko ozdobą archiwum - potrafiły decydować o tym, co należało do miasta.

Skąd wzięła się nazwa Solec?

Najprostsze skojarzenie prowadzi do soli. Czy jednak w okolicy wydobywano sól albo znajdowały się tu solanki? Nie. Dlatego muzeum przedstawia dwie hipotezy, a nie jedną pewną odpowiedź. Pierwsza wiąże nazwę z handlem solą, druga ze staropolskim słowem „sół” lub „sółek” - określeniem miejsca, w którym przechowywano zboże albo inne cenne towary.

Drugi człon nazwy, „Kujawski”, jest znacznie młodszy. W 1924 roku Solec otrzymał obecną nazwę, by odróżnić się od innych miejscowości o tej samej nazwie. Rozważano różne propozycje, między innymi Solec nad Wisłą, ale ten wariant był już zajęty. Ostatecznie zdecydowano się na Solec Kujawski.

Warto zapamiętać: pierwsza wzmianka o Solcu pochodzi z 1263 roku, ale prawa miejskie nadano mu w 1325 roku. To dwie różne daty - jedna oznacza najstarszy zachowany zapis o osadzie, druga jej lokację jako miasta.

Wisła: droga handlowa i źródło sporów

Rzeka przynosiła miastu możliwości, ale potrafiła też komplikować życie. Solec rozwijał handel wiślany z Gdańskiem, a wraz z nim rzemiosło i transport. Po Wiśle spławiano drewno, a do miasta przypływali flisacy i kupcy. Z czasem powstały także warsztaty szkutnicze.

W okolicy znajdowały się wyspy, których przynależność zależała od tego, którędy akurat płynął nurt. Zmiana biegu rzeki potrafiła zmienić przebieg granicy między sąsiadującymi terenami. W sporach o jedną z wysp mieszkańcy mieli nawet posłużyć się pozostałościami zatopionej szkuty. Jej położenie miało pomóc ustalić, którędy płynęła dawna odnoga Wisły. To opowieść, która brzmi jak fragment procesu sądowego połączony z archeologicznym śledztwem.

Solec leżał również na pograniczu polsko-krzyżackim. W mieście i okolicy odbywały się rokowania, choć nie zawarto tu ostatecznego pokoju. Po II pokoju toruńskim z 1466 roku Wisła przestała być granicą Królestwa, a miasto mogło rozwijać handel w spokojniejszych warunkach.

Wojny, pożary i małe miasto, które się odradzało

Nie wszystkie rozdziały historii Solca były spokojne. W 1409 roku Krzyżacy zajęli i zniszczyli miasto. Później nadeszły kolejne wojny, pożary i epidemie. W czasie potopu szwedzkiego Solec został zdewastowany do tego stopnia, że w 1660 roku zamieszkałych było tu zaledwie dwadzieścia domów.

W lokalnej opowieści pojawia się również Stefan Czarniecki, który odwiedził Solec podczas wyprawy na Gdańsk w styczniu 1657 roku. Podczas oprowadzania usłyszałem wersję wiążącą spalenie miasta z jego oddziałem. Niezależnie od tego, jak dokładnie przebiegały tamte wydarzenia, skala zniszczeń była ogromna. Solec musiał odbudowywać się nie raz.

Kolejne trudne lata przyniosła wojna północna. W 1703 roku, po zabiciu stacjonującego w mieście szwedzkiego oddziału, Solec został spalony w odwecie. W XVIII wieku mieszkańcy musieli zmagać się także z kolejnymi przemarszami wojsk, kontrybucjami, pożarami i epidemiami.

Pierwszy rozbiór Polski z 1772 roku zmienił polityczną przynależność miasta. Solec znalazł się pod zaborem pruskim. Spis przeprowadzony w tym roku wykazał 234 mieszkańców - mniej niż w niektórych okolicznych wsiach.

W 1794 roku Solec na krótko stał się bazą oddziałów powstania kościuszkowskiego. Przygotowywano stąd uderzenie na Toruń, ale plan przerwano, gdy do miasta zaczęły zbliżać się posiłki. Warto przy tej okazji przypomnieć sobie także moją opowieść o pomniku Tadeusza Kościuszki w Radziejowie - to kolejny kujawski ślad związany z Naczelnikiem.

Kiedy pod koniec 1806 roku pojawiły się tu wojska francuskie, nie zapisały się w pamięci mieszkańców jako szczególnie łagodni sojusznicy. Złupiły kościół i plebanię, niszcząc część dokumentów. To drobny, ale wymowny szczegół: wielka polityka wkraczała do Solca nie tylko w postaci nowych granic, lecz także przez straty w miejscowych domach i świątyniach.

Pożar, który zmienił centrum miasta

Wielki pożar z 1859 roku zniszczył znaczną część zabudowy Solca. Spłonęły domy, budynki gospodarcze, spichlerze i browar. Po kataklizmie na nowo rozplanowano centrum. Wtedy wytyczono rynek i ulice, które do dziś tworzą dobrze rozpoznawalny układ miasta.

Odbudowa przyciągnęła do Solca Augusta Schillera. Założył tu firmę budowlaną, a jego syn Robert kontynuował rodzinny fach. Schillerowie wznieśli wiele budynków, które do dziś są częścią miejskiego krajobrazu. W opowieści muzealnej pojawiają się między innymi Villa Alma, kościół nazywany przez mieszkańców „białym”, budynek straży pożarnej i sala posiedzeń Rady Miejskiej.

Robert Schiller był Niemcem, ale znał język polski - jego matka, Klara Wolska, była Polką. Został w Solcu po powrocie miasta do Polski i angażował się w życie społeczne. Jego historia pokazuje, że dawne podziały narodowościowe nie zawsze mieszczą się w prostych schematach. Życie konkretnego człowieka mogło łączyć kilka kultur, języków i politycznych epok.

Kolej, drewno i rozwój nasycalni

Drugim wielkim przełomem było otwarcie w 1861 roku połączenia kolejowego między Bydgoszczą a Toruniem. Kolej połączyła się tu z transportem wiślanym i zmieniła tempo życia miasta. Solec zaczął przyciągać przedsiębiorców, a przemysł drzewny szybko stał się podstawą lokalnej gospodarki.

Do miasta trafiały tratwy z drewnem spławianym Wisłą. W Solcu działały tartaki, a przy torach powstała bocznica ułatwiająca przewóz podkładów kolejowych. W 1873 roku uruchomiono Nasycalnię Podkładów Kolejowych. Zakład impregnował drewniane podkłady i słupy telegraficzne, wykorzystując preparaty na bazie oleju smołowego.

Przez dziesięciolecia nasycalnia była jednym z najważniejszych pracodawców. Jej działalność miała jednak również drugą stronę: po wielu latach pracy zakładu teren był obciążony pozostałościami przemysłowymi. W okresie międzywojennym Solec zmagał się z bezrobociem, a wielka powódź z 1924 roku przyniosła straty w przemyśle drzewnym. Część przygotowanego do sprzedaży drewna zabrała Wisła.

Mimo trudności życie miasta nie ograniczało się do pracy w zakładach. Mieszkańcy należeli do chórów, stowarzyszeń i klubów sportowych. Solec odwiedzali również letnicy - przyciągały ich Wisła, plaża i pobliskie lasy. Na tle dzisiejszego spokojnego miasteczka trudno wyobrazić sobie, jak wiele różnych głosów i zajęć wypełniało wtedy jego ulice.

Irena Santor: dzieciństwo, które zaczęło się w Solcu

Irena Santor urodziła się jako Irena Wiśniewska w Papowie Biskupim. Gdy była małym dzieckiem, jej rodzina przeniosła się do Solca Kujawskiego. To tutaj spędziła dzieciństwo. Po wojnie wyjechała z matką do Polanicy-Zdroju, a później rozpoczęła drogę, która zaprowadziła ją na największe polskie sceny.

Jej solecka historia jest jednak naznaczona tragedią. Ojciec Ireny Santor został zamordowany przez Niemców w 1939 roku. Według informacji przekazywanych w mieście spoczywa w zbiorowej mogile na miejscowym cmentarzu.

Podczas oprowadzania usłyszałem także rodzinną pamiątkę z jej dzieciństwa: buty na pierwszą komunię małej Irenki miał uszyć dziadek przewodnika. Takie szczegóły sprawiają, że wielka biografia nagle staje się bliska i namacalna. Zamiast nazwiska znanego z estrady pojawia się dziewczynka, którą można sobie wyobrazić na ulicach tego miasta.

Wspomnienia Santor wiążą się też z Danutą Mrzyk, sąsiadką śpiewającą w chórze. Jej głos miał zainspirować Irenę do marzenia o śpiewaniu. Los Danuty Mrzyk był tragiczny: po wojnie zaangażowała się w działalność konspiracyjnej organizacji młodzieżowej Szarotka. Została aresztowana, a za śpiewanie kolęd w celi umieszczono ją w karcerze. Zachorowała i zmarła w szpitalu więziennym w Grudziądzu.

Jedna ulica, dwa pokolenia: w tej historii spotykają się dzieciństwo Ireny Santor i los Danuty Mrzyk. Jedna z nich została wielką gwiazdą polskiej piosenki, druga zmarła po więziennych represjach. Obie należą do pamięci Solca.

Wojna i powojenne losy mieszkańców

We wrześniu 1939 roku Solec znalazł się pod niemiecką okupacją. W mieście działał Selbstschutz, czyli niemiecka organizacja paramilitarna złożona z miejscowych Niemców. W wyniku egzekucji, terroru i działań wojennych zginęło ponad 150 polskich mieszkańców Solca. Polaków wysiedlano, a na ich miejsce sprowadzano niemieckich osadników. Te liczby i historie nadają osobisty wymiar zdaniu, że wojna zmieniła miasto.

Po wojnie zaczęły się kolejne trudne lata - tym razem związane z komunistycznymi represjami. W Solcu ukrywał się Antoni Heda „Szary”, znany dowódca partyzancki i uczestnik akcji uwolnienia więźniów z kieleckiego więzienia UB. Posługiwał się nazwiskiem Antoni Wiśniewski i pracował w Państwowych Zakładach Samochodowych nr 5 jako kierownik do spraw planowania remontów.

Przypadkowe spotkanie ze znajomym mogło doprowadzić do dekonspiracji, dlatego Heda opuścił Solec. W 1948 roku został aresztowany i skazany na śmierć. Wyrok zamieniono na dożywocie; na wolność wyszedł w 1956 roku. W czasie zwiedzania muzeum ta historia wybrzmiewa szczególnie mocno, bo w gablocie i na mapie łatwo zapomnieć, że człowiek ukrywający się pod cudzym nazwiskiem musiał każdego dnia pilnować, by nie zdradzić własnej tożsamości.

W Solcu mieszkał także komandor Bolesław Romanowski, dowódca okrętów podwodnych, który po wojnie został odsunięty od służby i zmuszony do opuszczenia Wybrzeża. W mieście spędził część lat 1954–1957. Napisał wspomnienia zatytułowane Torpeda w celu! Przewodnik zwrócił uwagę, że być może część tej książki powstawała właśnie tutaj - w miejscu, które stało się przystanią dla człowieka odsuniętego od dotychczasowego życia.

Powojenne fabryki i codzienne życie miasta

Po 1945 roku Solec ponownie stał się ważnym ośrodkiem przemysłowym. Wznowiła pracę nasycalnia, uruchomiono Państwowe Zakłady Samochodowe nr 5, późniejsze Kujawskie Zakłady Naprawy Samochodów, oraz warsztaty, które rozwinęły się w ZREMB. W kolejnych latach powstawały zakłady produkcji elementów budowlanych i fabryka obuwia Kobra. Zakłady przyciągały nowych mieszkańców, a za nimi rozwijały się osiedla, szkoły i miejskie usługi.

W muzeum można zobaczyć również ślady dawnej codzienności. Do takich pamiątek należą krzesełka z kina Wolność. Kino działało w Solcu do 1989 roku, a pamięć o nim przypomina, że historia miasta to nie tylko wielkie daty i przemysł. To także miejsca, w których mieszkańcy spotykali się po pracy, oglądali filmy i spędzali wspólnie czas.

Po przemianach gospodarczych wiele zakładów zakończyło działalność albo zmieniło profil. Niektóre budynki zniknęły, inne dostały nowe funkcje. Dawna nasycalnia jest tego wyjątkowym przykładem: jej teren wymagał oczyszczenia, a dziś część obszaru zagospodarowano rekreacyjnie.

Nasycalnia: od przemysłowego terenu do skateparku

Nasycalnię zamknięto w 2001 roku. Po latach działalności na gruncie pozostały szkodliwe pozostałości poprodukcyjne. Rekultywację prowadzono w latach 2013–2016, a oczyszczony teren zaczęto przeznaczać na nowe funkcje. W miejscu, które przez dziesięciolecia kojarzyło się z drewnem, koleją i zapachem impregnatu, powstał skatepark.

Dawne hale i kominy nie są już częścią tego krajobrazu. Zmiana jest uderzająca: teren przemysłowy, który wymagał wieloletniego oczyszczania, stał się przestrzenią sportu i spotkań. Historia nasycalni nie zniknęła, ale dostała nowy rozdział.

Kabat: wieś, poligon i radiowe maszty

Jednym z najbardziej niezwykłych miejsc związanych z Solcem jest Kabat. Zanim pojawiły się tu wojskowe ćwiczenia i radiowa infrastruktura, istniała w tej okolicy wieś związana z osadnictwem olęderskim. W czasie II wojny światowej Niemcy zlikwidowali wieś, tworząc na jej miejscu poligon powiązany z zakładami DAG Fabrik Bromberg, gdzie testowano między innymi pociski do wyrzutni Nebelwerfer.

Po wojnie teren przejęło Wojsko Polskie i urządziło tu poligon lotniczy. Żołnierze wykorzystywali między innymi wieżę obserwacyjną jako cel ćwiczeń. Na ziemi przygotowywano sylwetki samolotów, które pomagały pilotom trenować celność. Jak opowiadał przewodnik, ślady tych figur można dziś dostrzec na archiwalnych zdjęciach z powietrza i w danych lidarowych, choć z poziomu leśnej drogi nie zawsze łatwo rozpoznać ich kształt.

W 1999 roku na terenie dawnego poligonu otwarto Radiowe Centrum Nadawcze. Impulsem do poszukiwania nowej lokalizacji była niemożność odbudowy masztu w Gąbinie po jego zawaleniu w 1991 roku. Mieszkańcy Solca poparli pomysł budowy w referendum, a 4 września 1999 roku radiostację uroczyście otwarto. W wydarzeniu uczestniczyli między innymi prezydent Aleksander Kwaśniewski i prymas Józef Glemp.

Dwa maszty o wysokości 330 i 289 metrów stały się jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów okolicy. Ich obecność zmieniła nie tylko panoramę, ale też sposób, w jaki patrzymy na Kabat. To samo miejsce kryje opowieść o dawnej wsi, niemieckim poligonie, ćwiczeniach polskich lotników i współczesnej radiostacji.

Uwaga podczas spacerów po dawnym poligonie: Kabat ma wojskową przeszłość, a teren poza wyznaczonymi i publicznie dostępnymi miejscami może być niebezpieczny. Nie podnoś ani nie dotykaj znalezionych przedmiotów. Jeśli trafisz na coś, co przypomina amunicję lub jej fragment, oddal się i powiadom odpowiednie służby.

Więcej o Kabacie, nieistniejącej wsi i poligonie przeczytasz w moim wcześniejszym wpisie: Kabat. Tajemnicza opuszczona wieś w Puszczy Bydgoskiej.

Solec Kujawski - miasto, do którego warto zajrzeć

Po tej wizycie inaczej patrzę na Solec Kujawski. To nie tylko spokojne miasto nad Wisłą, lecz także średniowieczny port, miejsce spotkań polsko-krzyżackich, ośrodek przemysłu drzewnego, dom rodzinny Ireny Santor i teren dawnych zakładów oraz poligonu.

Jeśli będziecie w okolicy, zacznijcie od Muzeum Solca. Potem przejdźcie się po centrum i zwróćcie uwagę na starsze budynki - ich historia może prowadzić do rodziny Schillerów i wielkiej odbudowy po pożarze. A gdy spojrzycie w stronę Kabatu, pamiętajcie, że za wysokimi masztami kryje się znacznie starsza i bardziej złożona opowieść.

Podróże to dla mnie nie tylko piękne widoki. To przede wszystkim ludzie, pamięć i historie, które pozwalają spojrzeć na znane miejsca z zupełnie innej perspektywy.

☕ Podobała Ci się ta podróż? Dołącz do społeczności!

Prowadzenie bloga, podróże ze sprzętem fotograficznym i docieranie do takich historii to moja ogromna pasja. Jeśli doceniasz czas i serce włożone w ten materiał, możesz postawić mi wirtualną kawę lub ciastko. To realne wsparcie dla kolejnych wypraw.

☕ Postaw kawę na BuyCoffee

Planujesz własną trasę po Kujawach albo szukasz nieoczywistych miejsc w Polsce? Zobacz moją ofertę współpracy przy promocji miast i regionów oraz ofertę promocji obiektów noclegowych.

Niezwykłe losy pomnika, który zakopano w ziemi. Tadeusz Kościuszko w Radziejowie

Najciekawsze historie na ogół nie czekają w zatłoczonych kurortach, lecz w miejscach, obok których większość z nas przechodzi zupełnie bezrefleksyjnie. Czasem wystarczy po prostu zwolnić krok, przyjrzeć się detalom i zajrzeć za kulisy z pozoru sennych miasteczek. Niewielki skwer w sercu Radziejowa na Kujawach - tuż obok Urzędu Miasta i Biblioteki - kryje monument, którego dzieje to gotowy materiał na porywający film sensacyjny.

To opowieść o pomniku wzniesionym jeszcze pod zaborami, roztrzaskanym i zakopanym przez hitlerowskich okupantów, ratowanym z narażeniem życia przez lokalnych patriotów i wreszcie odbudowanym dzięki wielkiemu, wspólnemu zrywowi mieszkańców po prawie pół wieku. Zapraszam Was na wspólną podróż w czasie i przestrzeni!

🎥 Zobacz film z tej wyprawy na YouTube

Zabieram Was w samo serce Kujaw. Odkryjcie ze mną detale pomnika i posłuchajcie opowieści wprost z radziejowskiego skweru:

Spodobał Ci się materiał? Zostaw łapkę w górę i subskrybuj kanał, by nie przegapić kolejnych filmowych wypraw!

Dlaczego Radziejów? Autentyczny ślad Naczelnika na Kujawach

Pretekstem do mojej wizyty w Radziejowie była przypadająca w połowie października kolejna rocznica śmierci Tadeusza Kościuszki. Naczelnik zmarł 15 października 1817 roku w szwajcarskiej Solurze, ale pamięć o nim na Kujawach jest wciąż niezwykle żywa. I co najważniejsze - obecność jego monumentu w tym miejscu nie jest dziełem przypadku czy odgórnego dekretu.

Tadeusz Kościuszko naprawdę spacerował tymi samymi uliczkami! W 1790 roku spędził na Kujawach - między innymi we Włocławku oraz właśnie w Radziejowie - kilka intensywnych tygodni, wykonując zadania wojskowe z ramienia Komisji Wojskowej Obojga Narodów. Lokalna społeczność zapamiętała tę wizytę na pokolenia, przekazując opowieść o generale z ojca na syna.

Kadr z historii: Zanim Kościuszko stanął na czele insurekcji w 1794 roku, dał się poznać jako wybitny inżynier wojskowy. To on projektował m.in. strategiczne fortyfikacje słynnego West Point w Stanach Zjednoczonych. Po powrocie do kraju, wiktorii racławickiej i ogłoszeniu Uniwersału Połanieckiego, stał się symbolem braterstwa stanów. Właśnie dlatego tak często - również w Radziejowie - uwieczniano go w prostej, chłopskiej sukmanie.

Narodziny pomnika w cieniu wielkiej wojny (1916-1918)

Cofnijmy się do 1916 roku. Przez Europę przetaczały się fronty I wojny światowej, a Polska formalnie wciąż nie istniała na mapach. Właśnie wtedy w Radziejowie narodziła się niezwykle odważna, zuchwała wręcz myśl - uczcijmy zbliżające się stulecie śmierci Tadeusza Kościuszki budową monumentalnego upamiętnienia.

Głównym motorem napędowym idei był proboszcz, ks. Mateusz Grabowski, a organizacyjny ciężar wziął na swoje barki Włodzimierz Chrząstowski - właściciel majątku Broniewek, który stanął na czele Komitetu Obywatelskiego. Powstanie monumentu obrosło w kapitalne detale:

• Szlachetny surowiec: Jasny, trwały piaskowiec sprowadzono specjalnie ze znanych kamieniołomów "Rakowiczki" koło Bolesławca.
• Kujawska solidarność: Dziedzic Chrząstowski przez całe tygodnie gościł i karmił w swoim majątku rzeźbiarzy, a miejscowi gospodarze pomagali transportować potężne bloki skalne.
• Artystyczny rewanż: Ujęci serdecznością twórcy wykonali w podziękowaniu kamienne popiersie samego dziedzica Chrząstowskiego, które jeszcze długo po II wojnie światowej zdobiło okolicę na przydrożnym słupie.

Rzeźba stanęła dumnie w samym sercu radziejowskiego rynku. Poświęcono ją 3 maja 1918 roku - na kilka miesięcy przed oficjalnym odzyskaniem niepodległości! Na cokole wykuto wymowną inskrypcję: "Tadeuszowi Kościuszce w setną rocznicę zgonu 1917 roku - Rodacy" wraz z herbem Radziejowa i Orłem. W dwudziestoleciu międzywojennym wokół pomnika tętniło życie, a biało-czerwone róże pielęgnowała z pietyzmem pani Stanecka.

Dramat II wojny światowej: Mit a rzeczywistość

Wokół wojennych losów pomnika przez dekady krążyła legenda, jakoby sami mieszkańcy rozebrali i zakopali monument przed nacierającym Wehrmachtem. Prawda archiwalna okazuje się jednak zupełnie inna - i jeszcze bardziej dramatyczna.

Wiosną 1940 roku niemieccy okupanci zrzucili rzeźbę z cokołu i roztrzaskali ją na kawałki. Na ich rozkaz szczątki zostały zakopane w ziemi w obrębie rynku - dokładnie w miejscu, gdzie dziś w Radziejowie bije miejska fontanna. Prawdziwe bohaterstwo radziejowian rozegrało się jednak pod osłoną nocy.

Z narażeniem życia własnego i całych rodzin, lokalni społecznicy przekradli się na miejsce zniszczenia, wykradli najcenniejsze detale rzeźby oraz pamiątkowe medale i ukrywali je na strychach oraz w piwnicach przez całe lata okupacji. Dopiero po wyzwoleniu miasta w styczniu 1945 roku większe bloki wydobyto na powierzchnię. Przez długi czas leżały jednak w zapomnieniu - najpierw obok księgarni, a później w magazynach gospodarki komunalnej, czekając na swój czas.

Pięcioletni bój o zmartwychwstanie (1982-1987)

Naczelnik musiał czekać na powrót blisko pół wieku. W 1982 roku sprawę w swoje ręce wzięło Towarzystwo Miłośników Kujaw, powołując Społeczny Komitet Odbudowy Pomnika z Józefem Górczyńskim na czele. To, co wydarzyło się w kolejnych latach, pokazuje niesamowitą siłę lokalnej wspólnoty:

• Wielka zbiórka surowca: Dzieci ze szkół, harcerze i załogi zakładów pracy zbierali złom i metale kolorowe niezbędne do prac rzeźbiarskich i odlewów.
• Wsparcie z całego regionu: Cegiełki i wpłaty napływały nie tylko z okolicznych sołectw (Biskupice, Czołowo, Stary Radziejów), ale też ze szkół z Bydgoszczy czy Włocławka.
• Mistrzowska ręka: Trudnego zadania rekonstrukcji podjął się rzeźbiarz Giotto Dymitr z Konina.

Finał nastąpił 11 października 1987 roku. Pomnik stanął w nowej, godnej lokalizacji - na zielonym skwerze przy Bibliotece i Urzędzie Miasta. Przy huku salwy honorowej, w asyście żołnierzy 1. Warszawskiej Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki, nad Radziejowem uniósł się wielki balon z napisem "Tadeusz Kościuszko". Kujawy odzyskały swojego bohatera.

Skwer dzisiaj - Żywa lekcja pamięci

Dzięki staraniom samorządu pomnik przeszedł w ostatnich latach gruntowną renowację - delikatne piaskowanie wydobyło naturalną strukturę piaskowca, a sam skwer zyskał nowoczesne otoczenie sprzyjające spacerom. Spacerując alejkami, warto podejść blisko, dotknąć kamienia i spojrzeć w twarz Naczelnika.

Ten pomnik to nie tylko bryła piaskowca. To przede wszystkim opowieść o ludziach - o ich niezłomności, przywiązaniu do korzeni i odwadze, która przetrwała najmroczniejsze próby dziejowe. Będąc na Kujawach, zjedźcie na chwilę z głównej trasy. Radziejów czeka, by opowiedzieć Wam swoją historię.

☕ Podobała Ci się ta podróż? Dołącz do społeczności!

Prowadzenie bloga, podróże ze sprzętem fotograficznym i docieranie do takich historii to moja ogromna pasja. Jeśli doceniasz czas i serce włożone w ten materiał, możesz postawić mi wirtualną kawę lub ciacho. To realne wsparcie dla kolejnych wypraw:

☕ Postaw kawkę na BuyCoffee

Planujesz własną trasę po Kujawach lub szukasz nieoczywistych miejsc w Polsce? Sprawdź moje indywidualne konsultacje podróżnicze albo zobacz, jak możemy zrealizować profesjonalną promocję Twojego regionu lub miasta.