Markowa po seansie. Podkarpacki Szlak Filmowy i „Historia jednej zbrodni”

Nieczęsto zdarza się, żeby po zakończeniu seansu reżyser pytał publiczność, dlaczego ktoś zdecydował się obejrzeć jego film po raz drugi. W Markowej takie pytanie padło. Mariusz Pilis chciał wiedzieć, co skłania widzów do ponownego spotkania z historią zbrodni sprzed ponad osiemdziesięciu lat. I właśnie od tego pytania zaczęła się jedna z najciekawszych części wieczoru.

W Markowej miałem okazję uczestniczyć w VII Podkarpackim Szlaku Filmowym. Obejrzałem dokument „Historia jednej zbrodni”, wziąłem udział w spotkaniu z jego reżyserem, a później dołączyłem do specjalnego nocnego zwiedzania Muzeum Ulmów. Kiedy wróciłem do własnych nagrań obu spotkań, przekonałem się, jak wiele ważnych rzeczy padło już po zakończeniu projekcji.

Nie będzie to kolejny przewodnik po muzeum. Muzeum Ulmów w Markowej opisywałem na blogu już wcześniej. Tym razem chcę opowiedzieć o filmie, rozmowie z Mariuszem Pilisem i o tym, jak nocne oprowadzanie dopełniło historię obejrzaną na ekranie.

W tym wpisie

• Dlaczego film zaprowadził mnie do Markowej?
• Film o zbrodni i powojennych losach sprawców
• Mariusz Pilis: fotografie, tablica i rozmowa z Niemcami
• Co powiedzieli widzowie po seansie?
• Nocne oprowadzanie śladami dokumentu
• Dlaczego warto uczestniczyć w takich spotkaniach?

Podkarpacki Szlak Filmowy. Dlaczego właśnie Markowa?

Podkarpacki Szlak Filmowy to inicjatywa, która pozwala poznawać kino również poza salą projekcyjną. Łączy pokazy filmowe ze spotkaniami z twórcami i miejscami związanymi z przedstawianymi historiami. Siódma edycja prowadziła uczestników między innymi do Łańcuta i Markowej. W programie markowskim znalazły się dwa dokumenty: „Historia jednej zbrodni” Mariusza Pilisa i „Świat Józefa” Rafała Wieczyńskiego.

Ja uczestniczyłem w projekcji pierwszego z nich. Szczególnie zainteresował mnie sposób ułożenia tego spotkania: najpierw film, później rozmowa z reżyserem, a na zakończenie tematyczne zwiedzanie muzeum. Można było poznać historię, dowiedzieć się, jak filmowiec szukał jej śladów, a następnie zobaczyć zgromadzone w Markowej dokumenty i pamiątki.

W podróżach z aparatem często szukam podobnych powiązań. Zdarzało mi się podążać za scenerią ekranizacji, choćby szukając na zamku w Radzyniu Chełmińskim śladów „Pana Samochodzika i Templariuszy”. W Markowej było inaczej. To nie filmowa sceneria okazała się najważniejsza, lecz prawdziwa historia, z której powstał dokument.

„Historia jednej zbrodni”. Film, który pyta również o sprawców

Dokument Mariusza Pilisa wraca do wydarzeń z 24 marca 1944 roku. Niemieccy żandarmi zamordowali w Markowej Józefa i Wiktorię Ulmów, ich sześcioro dzieci oraz ośmioro Żydów ukrywanych przez rodzinę. Wiktoria była w zaawansowanej ciąży. Historia Ulmów stała się symbolem pomocy udzielanej prześladowanym Żydom podczas niemieckiej okupacji.

Film stawia jednak jeszcze jedno pytanie: co stało się z ludźmi odpowiedzialnymi za tę zbrodnię? Ważną postacią dokumentu jest Eilert Dieken, niemiecki żandarm dowodzący akcją. Po wojnie wrócił do Niemiec i pracował w policji. Za udział w mordzie w Markowej nie został osądzony.

Właśnie powojenne losy sprawców, milczenie wokół ich przeszłości i trudności z dotarciem do prawdy stały się osią późniejszego spotkania. Historia nie urywa się przecież wraz z końcem wojny. Pozostają archiwa, rodzinne wspomnienia, publiczne upamiętnienia - i pytanie, czy kolejne pokolenia chcą je ze sobą zestawić.

„Ta historia ma swoje twarze”. Spotkanie z Mariuszem Pilisem

Dla mnie, jako fotografa i autora materiałów filmowych, szczególnie interesująca była opowieść Pilisa o tym, co wydarzyło się już po powstaniu dokumentu. Reżyser mówił o rozmowach z przedstawicielami niemieckiego miasta Esens, z którym związane były powojenne losy Diekena.

Wspominał spotkanie z samorządowcem, który - jak relacjonował - początkowo nie znał tej części lokalnej historii. Pilis nie chciał jedynie przeprowadzić wywiadu. Przywiózł fotografie i dokumenty, aby jego rozmówca mógł zobaczyć osoby, o których dotąd wiedział niewiele.

„Chciałem mu pokazać te fotografie. [...] Żeby on zobaczył, że ta historia ma swoje twarze”.
Mariusz Pilis, rozmowa po projekcji w Markowej

Reżyser opisywał, jak podczas oglądania kolejnych zdjęć zmieniało się nastawienie rozmówcy. Dokumenty przestawały być odległymi zapisami, a dotyczyły konkretnych ludzi i konkretnej zbrodni.

Ten fragment szczególnie zapamiętałem. Fotografia bywa pamiątką z podróży czy rodzinnym wspomnieniem, ale może być również świadectwem, wobec którego trudno przejść obojętnie. Nie zastąpi pracy historyka ani dokumentów, jednak potrafi skłonić do ich przeczytania.

Tablica, która nie była tylko formalnością

Pilis opowiadał także o staraniach, by w Esens pojawiła się tablica przypominająca o związku Diekena ze zbrodnią w Markowej. Dla reżysera jej umieszczenie było sprawdzianem gotowości do uznania niewygodnej części lokalnej historii. Jak mówił, tablica ostatecznie zawisła, choć droga do tego nie była prosta.

Nie chodziło przy tym wyłącznie o sam znak w przestrzeni publicznej. Ważne było, czy ktoś, mijając go, zatrzyma się i zada pytanie o przeszłość człowieka, którego nazwisko przez lata nie kojarzyło się tam z wydarzeniami w okupowanej Polsce.

Berliński pokaz i publiczność podzielona na pół

Innym ważnym wątkiem była projekcja dokumentu w Instytucie Pileckiego w Berlinie. Pilis wspominał, że niemiecka publiczność zareagowała bardzo różnie. Część widzów była wstrząśnięta przedstawioną historią, inni kwestionowali sposób jej opowiedzenia. Reżyser dostrzegł jednak coś, co uznał za szczególnie ważne: dyskusja o polskiej historii toczyła się między samymi niemieckimi widzami.

„Zobaczyłem, że Niemcy się kłócą na temat polskich historii między sobą”.
Mariusz Pilis, wspomnienie berlińskiego pokazu

Podczas spotkania reżyser mówił również, że przez trzy lata nie udało się znaleźć niemieckiego dystrybutora filmu. To dobrze pokazuje, jak długa może być droga od zrealizowania dokumentu do dotarcia z nim do widzów za granicą.

Jedna rodzina, dwie reakcje na przeszłość

Jeden z najbardziej zapadających w pamięć fragmentów rozmowy dotyczył rodziny Eilerta Diekena. Pilis wspominał, że niemiecka dziennikarka dotarła do jednej z jego córek, której przedstawiono dokumenty dotyczące działalności ojca. Według relacji reżysera kobieta była wstrząśnięta tym, czego się dowiedziała, i nie próbowała odrzucać faktów.

Inaczej miała reagować druga córka, z którą Pilis zetknął się wcześniej. Jak opowiadał, podważała autentyczność przedstawionych jej materiałów i nie chciała przyjąć, że ojciec mógł uczestniczyć w takiej zbrodni.

To ważny fragment nie dlatego, że pozwala łatwo ocenić obie postawy. Przeciwnie: pokazuje, jak trudne może być zmierzenie się z dokumentami podważającymi rodzinny obraz bliskiej osoby. Nawet w obrębie jednej rodziny pamięć i gotowość do poznania prawdy mogą wyglądać zupełnie inaczej.

„Te zbrodnie przestają być anonimowe”. Głos z sali

W pewnym momencie Mariusz Pilis odwrócił role i zaczął pytać publiczność. Chciał wiedzieć, kto ogląda dokument po raz kolejny i dlaczego wraca do tak trudnej historii. Z odpowiedzi wyłoniło się coś więcej niż ocena samego filmu.

Szczególnie zapamiętałem wypowiedź Czesławy Stępień, która przedstawiła się jako osoba pochodząca z Markowej. Podziękowała reżyserowi za to, że dokument nie poprzestaje na opowiadaniu o ofiarach, lecz wskazuje również ludzi odpowiedzialnych za ich śmierć.

„Te zbrodnie przestają być anonimowe. Ktoś je wykonywał”.
Czesława Stępień, uczestniczka dyskusji po filmie

Jej słowa dobrze oddają sens całej rozmowy. Znamy historię odwagi Ulmów, ale w opowieściach o okupacji sprawcy często znikają pod ogólnym określeniem „Niemcy” lub „okupanci”. Dokument przywraca konkretne nazwiska i biografie. Nie po to, żeby zastąpić pamięć o ofiarach, lecz żeby pełniej opowiedzieć o tym, co się wydarzyło.

Dyskusja prowadziła też dalej: do pytań o odpowiedzialność za wojnę, o powojenne rozliczenia i o sposób, w jaki dziś Polacy, Niemcy i Żydzi rozmawiają o historii. Pojawiały się ostre oceny, ale i próby spojrzenia na trudne kwestie bez prostego podziału na „my” i „oni”. Pilis przywoływał własne doświadczenia z pracy nad innymi dokumentami oraz przypadki ludzi przez dziesięciolecia dochodzących sprawiedliwości w sprawach majątkowych.

Przedstawiciel muzeum zwracał z kolei uwagę, że dialog często zaczyna się nie od wielkich deklaracji, lecz od ludzi gotowych przyjąć fakty i rozmawiać mimo różnic. Właśnie ten wymiar spotkania był dla mnie cenny: film wywołał pytania, na które nie sposób odpowiedzieć jednym zdaniem. Rozmowa przeciągnęła się na tyle, że organizatorzy zapowiedzieli przesunięcie nocnego oprowadzania o kwadrans.

Noc w Muzeum Ulmów. Wystawa opowiedziana inaczej

Po rozmowie przenieśliśmy się do Muzeum Polaków Ratujących Żydów podczas II wojny światowej im. Rodziny Ulmów. Organizatorzy przygotowali specjalne oprowadzanie, którego osią byli sprawcy zbrodni - a więc temat dopiero co obejrzanego dokumentu i późniejszej dyskusji.

Przed wejściem na wystawę usłyszeliśmy, że muzeum chce wydobywać z ekspozycji różne wątki i opowiadać je osobno. Tym razem uwagę skierowano na osoby odpowiedzialne za mord w Markowej. Zamiast przechodzić przez całą historię chronologicznie, można było zatrzymać się przy dokumentach, nazwiskach i pytaniach pozostawionych przez film.

List córki Eilerta Diekena

Przewodniczka opowiedziała o liście, który trafił do osób związanych z powstawaniem muzeum. Napisała go córka Eilerta Diekena. Jak usłyszeliśmy, chciała nawet przekazać do polskiej placówki mundur ojca, ponieważ zapamiętała go jako dobrego, szanowanego człowieka i nie znała jego roli w zbrodni w Markowej.

Ten fragment oprowadzania szczególnie mocno łączył się ze słowami Mariusza Pilisa. Pokazywał, jak daleko mogą od siebie odbiegać rodzinne wspomnienia i ustalenia historyczne. Bez znajomości dokumentów łatwo przez lata utrwalać tylko jedną część czyjegoś życiorysu.

Joseph Kokott i pytanie o karę

Inną historią były powojenne losy Josepha Kokotta, jednego z uczestników zbrodni. W przeciwieństwie do Diekena został odnaleziony, postawiony przed sądem w Rzeszowie w 1958 roku i skazany. Orzeczoną karę śmierci zamieniono później na karę pozbawienia wolności. Kokott zmarł w więzieniu.

Zestawienie tych dwóch biografii pokazuje, jak różnie potoczyły się losy ludzi uczestniczących w tej samej zbrodni. Jeden powrócił do pracy w niemieckiej policji, drugi został osądzony w Polsce. To właśnie takie szczegóły pozwalały spojrzeć na temat odpowiedzialności nie tylko przez pryzmat ogólnych ocen, ale też konkretnych wydarzeń.

Pochówek Ulmów i odtworzona przestrzeń domu

Podczas zwiedzania usłyszeliśmy również o tym, co wydarzyło się po egzekucji. Przewodniczka opowiadała o pochówku zamordowanych i o mieszkańcach Markowej, którzy mimo zagrożenia starali się zadbać o godne potraktowanie ciał. Przygotowano prowizoryczne trumny, a 11 stycznia 1945 roku szczątki rodziny Ulmów przeniesiono na cmentarz parafialny. W związku z beatyfikacją przeprowadzono kolejne czynności związane ze szczątkami; dziś relikwie rodziny znajdują się w kościele św. Doroty w Markowej.

Zatrzymaliśmy się także przy odtworzonej w skali 1:1 przestrzeni domu Ulmów. Można wejść do środka i zobaczyć, jak niewiele miejsca było do dyspozycji rodziny. Przewodniczka zaznaczała, że prezentowane wyposażenie pochodzi z epoki, ale nie należy go traktować jako kompletu oryginalnych mebli należących do Ulmów.

Po filmie i rozmowie taka rekonstrukcja nabiera innego znaczenia. Łatwiej dostrzec, że historia rozgrywała się nie w abstrakcyjnym miejscu z podręcznika, lecz w zwyczajnym domu, w którym ludzie prowadzili codzienne życie.

Dokument, który pozostaje w Markowej

Podczas rozmowy po seansie Mariusz Pilis wspomniał, że „Historia jednej zbrodni” została przekazana muzeum w Markowej, aby mogła tam służyć przypominaniu tej historii. Warto o tym wspomnieć, bo dobrze domyka to, co wydarzyło się tego wieczoru. Film nie był tylko jednorazowym pokazem. Stał się częścią szerszej pracy z pamięcią - obok wystawy, archiwaliów i rozmów z odwiedzającymi.

Kiedy film nie kończy się wraz z napisami

Na Okiem Obiektywu często wracam do miejsc związanych z kinem. Pisałem choćby o filmie „Czarny Mercedes”, a fotografia filmowa interesuje mnie także od strony pracy na planie, w tym fotosów i werków. Markowa przypomniała mi jednak, że film może prowadzić nie tylko do interesujących kadrów i miejsc, ale również do pytań, które nie znikają po zakończeniu seansu.

W VII Podkarpackim Szlaku Filmowym najbardziej cenię właśnie to połączenie: dokument, spotkanie z człowiekiem, który go stworzył, i możliwość spojrzenia na tę samą historię z perspektywy muzealnej ekspozycji. Każdy z tych elementów wnosił coś innego. Film porządkował wydarzenia, reżyser opowiadał o trudnościach w docieraniu do prawdy, a przewodniczka pokazywała, jak tę wiedzę zachowuje się i przekazuje kolejnym odbiorcom.

Najmocniej zostały ze mną słowa o fotografiach i o tym, że historia ma swoje twarze. Za datami, nazwiskami i dokumentami stoją konkretni ludzie. Czasami potrzeba filmu, czasami muzeum, a czasami rozmowy po seansie, żeby naprawdę zacząć o nich myśleć. W Markowej wszystkie te elementy spotkały się w jednym miejscu.

Więcej o Markowej i filmowym Podkarpaciu

Jeśli planujesz odwiedzić muzeum, zajrzyj również do mojego wcześniejszego wpisu: „Muzeum Ulmów w Markowej”. Informacje o VII Podkarpackim Szlaku Filmowym i programie markowskich spotkań znajdziesz na stronie Muzeum Ulmów.

Wesprzyj Okiem Obiektywu

Jeśli cenisz moje relacje z podróży, spotkań i miejsc związanych z historią, możesz wesprzeć powstawanie kolejnych materiałów: postawić wirtualną kawę lub dołączyć do zbiórki na rozwój projektu. Dziękuję za każde wsparcie.

Zamek w Radzyniu Chełmińskim - historia, która nie kończy się na starych murach

Są miejsca, do których wracam nie dlatego, że nie zdążyłem wszystkiego zobaczyć podczas pierwszej wizyty, ale dlatego, że za każdym razem odkrywam w nich coś nowego. Jednym z takich miejsc jest dla mnie zamek krzyżacki w Radzyniu Chełmińskim. Potężna średniowieczna warownia, a właściwie jej zachowane do dzisiaj ruiny, od lat przyciąga turystów, miłośników historii, fotografów i tych, którzy po prostu lubią odkrywać mniej oczywiste miejsca.

Sam odwiedzałem ten zamek już kilkakrotnie. Początkowo interesowała mnie przede wszystkim jego historia, imponująca architektura oraz filmowe związki z kultowym serialem „Pan Samochodzik i Templariusze”. Później pojawiło się zainteresowanie organizowanymi tutaj wydarzeniami, rekonstrukcjami historycznymi i dawnymi tradycjami. Ostatnio wróciłem do Radzynia Chełmińskiego przy okazji Dziadów Jesiennych, podczas których miałem możliwość nie tylko przyjrzeć się obrzędom, ale również porozmawiać z ludźmi zaangażowanymi w działalność zamku.

I właśnie te rozmowy sprawiły, że postanowiłem spojrzeć na to miejsce trochę inaczej.

Bo zamek to przecież nie tylko cegły, wieże, podziemia i historia zapisana w kronikach. To także ludzie, którzy dzisiaj się nim opiekują, organizują wydarzenia, prowadzą warsztaty i próbują pokazać, jak mogło wyglądać życie przed wieloma wiekami.

Można powiedzieć, że choć od dawna nie mieszkają tu krzyżaccy bracia, życie wcale nie opuściło zamkowych murów.

Radzyń Chełmiński w kilku zdaniach

Miejsce: Radzyń Chełmiński, województwo kujawsko-pomorskie, niedaleko Grudziądza.
Zabytek: ruiny średniowiecznego zamku krzyżackiego.
Filmowy trop: serial „Pan Samochodzik i Templariusze”.
W tej opowieści: historia warowni, ludzie zamku, Dziady i dawna kuchnia.
Przed wizytą: warto sprawdzić aktualny program wydarzeń.

Zajrzyjmy do środka

• Historia zamku i skarby wielkiego mistrza
• Dlaczego zamku nie odbudowuje się w całości?
• Śladami Pana Samochodzika
• Żywa historia i ludzie zamku
• Dziady wśród średniowiecznych murów
• Kuchnia dawnych Słowian
• Jedzenie, obrzędy i poznawanie przeszłości
• Dlaczego warto wrócić do Radzynia?

Radzyń Chełmiński - zamek, który przetrwał więcej, niż mogłoby się wydawać

Radzyń Chełmiński to niewielkie miasto w województwie kujawsko-pomorskim, położone niedaleko Grudziądza. Jego najbardziej charakterystycznym zabytkiem są ruiny zamku krzyżackiego, widoczne już z daleka i zdecydowanie wyróżniające się na tle okolicznego krajobrazu.

Historia warowni sięga średniowiecza. Pierwsza drewniano-ziemna strażnica powstała tutaj prawdopodobnie w pierwszej połowie trzynastego wieku. Budowę ceglanego zamku, którego pozostałości możemy oglądać współcześnie, rozpoczęto pod koniec trzynastego lub na początku czternastego stulecia.

Nie była to niewielka strażnica na granicy państwa zakonnego. Radzyński zamek należał do ważnych ośrodków administracyjnych i militarnych Krzyżaków. Wzniesiono go jako zamek konwentualny, z regularnym układem zabudowań, wewnętrznym dziedzińcem i rozbudowanym systemem obronnym.

Do dzisiaj zachowały się przede wszystkim charakterystyczne wieże oraz fragmenty murów i pomieszczeń zamkowych, które pozwalają wyobrazić sobie dawną skalę tej budowli.

Kiedy patrzę na zamek z lotu ptaka, szczególnie dobrze widać jego regularny układ. Dopiero z tej perspektywy można dostrzec, jak przemyślaną konstrukcją była średniowieczna warownia. Z kolei spacerując po dziedzińcu, uwagę zwracają wysokie ceglane ściany, pozostałości dawnych pomieszczeń i detale architektoniczne, które przetrwały setki lat.

To właśnie ta różnorodność perspektyw sprawia, że zamek jest dla mnie również bardzo interesującym miejscem fotograficznym.

Za każdym razem można spojrzeć na niego nieco inaczej. Raz skupić się na monumentalnej bryle, innym razem na szczegółach murów, a jeszcze kiedy indziej na wydarzeniach i ludziach, którzy nadają temu miejscu zupełnie inny charakter.

Skarby wielkiego mistrza i historia zapisana w cegłach

Z zamkiem w Radzyniu Chełmińskim wiąże się wiele ciekawych wydarzeń historycznych. Jedno z nich miało miejsce po bitwie pod Grunwaldem.

Po klęsce wojsk zakonu krzyżackiego w tysiąc czterysta dziesiątym roku część zakonnego skarbca, w tym osobiste srebra wielkiego mistrza Ulrycha von Jungingena, zdeponowano właśnie w Radzyniu Chełmińskim.

To bardzo interesujący epizod, zwłaszcza gdy pomyślimy, że dzisiejsze ruiny były niegdyś jedną z ważnych warowni państwa krzyżackiego.

Zamek przechodził później różne koleje losu. Wojny, zmiany właścicieli, zniszczenia i stopniowa rozbiórka sprawiły, że nie dotrwał do naszych czasów w pierwotnej postaci.

Szczególnie dotkliwe były zniszczenia związane z wojnami szwedzkimi w siedemnastym wieku. W późniejszych okresach część zamkowych murów wykorzystywano również jako źródło materiałów budowlanych.

Dzisiaj patrzymy na ceglane ruiny jak na zabytek, który warto chronić. W przeszłości stare mury mogły być jednak traktowane znacznie bardziej praktycznie.

I właśnie dlatego tak ważne jest to, co robi się z takimi miejscami współcześnie.

Dlaczego zamku nie odbudowuje się w całości?

Podczas jednej z ostatnich wizyt rozmawiałem z Patrycją Piłat-Wyrwińską, dzierżawczynią zamku w Radzyniu Chełmińskim i prezeską Bractwa Rycerskiego Zamku Radzyńskiego.

Zapytałem ją między innymi o przyszłość warowni i możliwość jej odbudowy.

To temat, który interesuje mnie od dawna, ponieważ podczas podróży po Europie widywałem różne sposoby postępowania z historycznymi budowlami. Niektóre zamki odbudowuje się niemal w całości, starając się przywrócić im dawny wygląd. Inne pozostawia się jako zabezpieczone ruiny.

W Radzyniu Chełmińskim zdecydowano się na to drugie rozwiązanie.

Jak wyjaśniła moja rozmówczyni, prowadzone tutaj prace mają przede wszystkim zabezpieczać istniejącą substancję zabytkową. Mury są wzmacniane, uzupełniane i konserwowane, ale nie planuje się całkowitej odbudowy zamku.

Z jednej strony można odczuwać pewien niedosyt. Nietrudno przecież wyobrazić sobie, jak imponująca byłaby ta warownia, gdyby udało się przywrócić jej dawny wygląd.

Z drugiej strony właśnie zachowane ruiny są autentycznym świadectwem historii tego miejsca. Pokazują nie tylko potęgę średniowiecznej budowli, ale także wszystko to, co wydarzyło się w kolejnych stuleciach.

Odbudowany zamek mógłby być bardziej widowiskowy, ale oznaczałoby to również konieczność odtwarzania wielu elementów na podstawie niepełnych informacji.

Nie rozstrzygam, które podejście jest lepsze w każdej sytuacji. W przypadku Radzynia Chełmińskiego rozumiem jednak argumenty przemawiające za zachowaniem charakteru trwałej ruiny.

Najważniejsze, żeby zamek nie niszczał dalej i pozostawał dostępny dla kolejnych pokoleń.

Pan Samochodzik, templariusze i moje pierwsze poszukiwania

Jeżeli śledzicie Okiem Obiektywu od dłuższego czasu, być może pamiętacie, że już wcześniej zabierałem Was na zamek w Radzyniu Chełmińskim.

Wtedy interesowało mnie przede wszystkim jego filmowe oblicze.

To tutaj realizowano sceny do serialu „Pan Samochodzik i Templariusze” z tysiąc dziewięćset siedemdziesiątego pierwszego roku, ze Stanisławem Mikulskim w roli głównej.

Dla wielu osób zamek do dzisiaj jest nierozerwalnie związany z przygodami bohatera stworzonego przez Zbigniewa Nienackiego.

Podczas tamtej wizyty postanowiłem odszukać tajemnicze znaki pozostawione na zamkowych murach na potrzeby produkcji filmowej.

Nie były to przypadkowe ślady. Stanowiły element filmowej zagadki i do dzisiaj przypominają o obecności ekipy realizującej serial.

To właśnie takie szczegóły najbardziej lubię odkrywać podczas podróży. Niekoniecznie najbardziej znane zabytki czy najpopularniejsze atrakcje, ale miejsca i przedmioty, za którymi kryje się dodatkowa historia.

Co ciekawe, jak dowiedziałem się podczas rozmowy z Patrycją Piłat-Wyrwińską, wielu turystów nadal przyjeżdża do Radzynia Chełmińskiego właśnie ze względu na stary serial.

Szukają znaków wyrytych w murach, pytają o filmowy skarb i próbują odnaleźć miejsca zapamiętane z ekranu.

To chyba najlepszy dowód na to, że dobra opowieść potrafi przez dziesięciolecia wpływać na popularność konkretnego miejsca.

Wcześniejszą relację znajdziecie w moim artykule Zamek w Radzyniu Chełmińskim - miejsce ekranizacji „Pana Samochodzika i Templariuszy”.

Przygotowałem również film, w którym pokazuję zamek, jego historię i poszukiwania filmowych znaków.

Tym razem jednak chciałbym opowiedzieć o nieco innym obliczu tej warowni.

Historia, którą można zobaczyć z bliska

W wielu muzeach obowiązuje zasada, której sens jest oczywisty: eksponatów nie wolno dotykać. Zabytki trzeba chronić, a ich stan często nie pozwala na bezpośredni kontakt ze zwiedzającymi.

Jednak poznawanie przeszłości może wyglądać również inaczej.

W Radzyniu Chełmińskim organizowane są wydarzenia, podczas których można zobaczyć historyczne stroje, elementy uzbrojenia, pokazy walk rycerskich czy prezentacje dawnych rzemiosł.

To zupełnie inny sposób opowiadania o historii.

Oczywiście współczesna rekonstrukcja nie jest podróżą w czasie. Nawet najlepiej przygotowany strój, broń czy obozowisko pozostają próbą odtworzenia rzeczywistości, której nie możemy już bezpośrednio zobaczyć.

Ale dla wielu osób taki kontakt z historią jest znacznie bardziej interesujący niż samo zapoznawanie się z datami i opisami wydarzeń.

Wystarczy przyjrzeć się rycerzom przygotowującym się do pokazu walki. Zobaczyć, jak wygląda uzbrojenie, jak ogranicza swobodę ruchów, ile wysiłku wymaga posługiwanie się bronią.

Nagle średniowieczny wojownik przestaje być wyłącznie postacią z ilustracji w podręczniku.

Podobnie jest z dawnym rzemiosłem czy przygotowywaniem potraw. Kiedy możemy obejrzeć wykorzystywane narzędzia, poznać sposób ich działania i porozmawiać z rekonstruktorem, łatwiej zrozumieć realia życia w przeszłości.

Nie zawsze potrzeba do tego wielkich widowisk i rozbudowanych inscenizacji.

Czasami wystarcza człowiek, który naprawdę interesuje się danym tematem i potrafi o nim opowiadać.

Ludzie, dzięki którym ruiny nie są tylko ruinami

Podczas rozmowy z Patrycją Piłat-Wyrwińską szczególnie zainteresowało mnie to, jak funkcjonuje dzisiaj zamek.

Z jednej strony mamy przecież cenny zabytek, wymagający stałej opieki i prac konserwatorskich. Z drugiej miejsce, które powinno być dostępne dla turystów, zainteresować zwiedzających i zachęcać do powrotów.

To zadanie znacznie trudniejsze, niż mogłoby się wydawać.

Trzeba pogodzić ochronę historycznej substancji z organizowaniem wydarzeń, przygotowywaniem ekspozycji i codziennym funkcjonowaniem obiektu.

Ważną rolę odgrywa tutaj Bractwo Rycerskie Zamku Radzyńskiego, które od wielu lat prowadzi działalność związaną z rekonstrukcją historyczną.

Podczas naszej rozmowy Patrycja wspominała o ćwierćwieczu działalności bractwa. To już całkiem długa historia współczesnego zainteresowania dawną historią tego miejsca.

I właśnie takie inicjatywy wydają mi się szczególnie wartościowe.

Można przecież pięknie odrestaurować zabytek, przygotować tablice informacyjne i otworzyć go dla zwiedzających. Ale jeżeli poza tym nic się nie dzieje, po pewnym czasie miejsce staje się dla wielu turystów jedynie kolejnym punktem na mapie.

Tymczasem warsztaty, pokazy, spotkania i rekonstrukcje dają powód, żeby odwiedzić je ponownie.

Sam jestem tego przykładem.

Od średniowiecznych rycerzy do słowiańskich obrzędów

Jednym z wydarzeń, podczas których miałem okazję ponownie odwiedzić Radzyń Chełmiński, były Dziady Jesienne.

To interesujące połączenie - średniowieczny zamek krzyżacki i obrzęd nawiązujący do znacznie starszych tradycji słowiańskich.

Na pierwszy rzut oka można zastanawiać się, co jedno ma wspólnego z drugim.

Trzeba jednak pamiętać, że historia naszych ziem nie zaczęła się wraz z pojawieniem się Zakonu Krzyżackiego. Na długo przed wzniesieniem murowanych warowni ludzie żyjący na tych terenach mieli własne wierzenia, zwyczaje i sposoby rozumienia otaczającego świata.

Dziady były związane z pamięcią o zmarłych i dawnymi wyobrażeniami dotyczącymi kontaktu świata żywych ze światem przodków.

Wierzono, że w określonych momentach roku dusze zmarłych mogą odwiedzać żyjących. Przygotowywano dla nich symboliczny poczęstunek, rozpalano ogień i odprawiano obrzędy, których znaczenie zmieniało się wraz z upływem czasu.

W Radzyniu Chełmińskim współczesna inscenizacja odwoływała się do tych dawnych zwyczajów.

Był korowód z pochodniami, symboliczne światła na rozstajach dróg, obrzędowe ognisko i wspominanie przodków.

Nie traktuję takich wydarzeń jako dokładnego odtworzenia praktyk sprzed tysiąca lat. Nasza wiedza o dawnych wierzeniach jest fragmentaryczna, a wiele elementów współczesnych ceremonii stanowi interpretację zachowanych przekazów.

Uważam jednak, że warto poznawać te tradycje, choćby po to, żeby lepiej zrozumieć sposób myślenia ludzi żyjących przed nami.

Temat ten opisałem szerzej we wcześniejszym artykule Dziady - starosłowiańska tradycja.

Z kolei w filmie Dziady Jesienne na Zamku w Radzyniu Chełmińskim możecie zobaczyć fragmenty współczesnego obrzędu oraz posłuchać mojej opowieści o dawnych wierzeniach.

Ale Dziady nie były jedynym elementem wydarzenia, który zwrócił moją uwagę.

Kuchnia dawnych Słowian - co jedli nasi przodkowie?

Kiedy myślimy o historii, najczęściej przypominamy sobie wojny, władców, zamki i ważne wydarzenia polityczne.

Znacznie rzadziej zastanawiamy się nad tym, jak wyglądało zwykłe życie ludzi, którzy nie byli rycerzami, książętami ani królami.

Co jedli? Jak przygotowywali posiłki? W jaki sposób przechowywali żywność? Skąd brali produkty, które trafiały na ich stoły?

Właśnie dlatego szczególnie zainteresowało mnie stoisko przygotowane przez Grupę Odtwórstwa Historycznego Czarna Olsza z Bysławia.

O kuchni dawnych Słowian opowiedziała mi Martyna Bilińska, która podczas wydarzenia prezentowała produkty i potrawy inspirowane historycznymi sposobami przygotowywania jedzenia.

Na stoisku można było spróbować kaszy na słodko, przygotowanej z dodatkiem miodu, jabłek i niewielkiej ilości mleka.

I właśnie od tej pozornie prostej potrawy rozpoczęła się bardzo ciekawa opowieść o codzienności naszych przodków.

Kasza, zboża i produkty, które dawała natura

Podstawą wyżywienia dawnych społeczności zamieszkujących nasze ziemie były między innymi produkty zbożowe.

Ziarno wykorzystywano do przygotowywania różnego rodzaju kasz, a także mąki, z której wypiekano pieczywo i podpłomyki.

Sama produkcja mąki wymagała jednak znacznie więcej pracy niż współcześnie. Zboże rozcierano między innymi na żarnach, a otrzymywany produkt nie przypominał idealnie oczyszczonej, jasnej mąki, do której przyzwyczaiły nas dzisiejsze sklepy.

Podczas rozmowy Martyna zwracała uwagę na znaczenie zbieractwa i produktów dostępnych sezonowo.

Wykorzystywano między innymi owoce, orzechy, grzyby i rośliny rosnące w najbliższym otoczeniu. Ważną rolę odgrywały także produkty pochodzące z uprawy i hodowli.

Wiele zależało oczywiście od regionu, pory roku, zamożności gospodarstwa i konkretnego okresu historycznego.

Nie istniała jedna, niezmienna kuchnia wszystkich Słowian.

Dzisiaj mamy możliwość kupienia niemal dowolnego produktu niezależnie od pory roku. Dawniej dostępność jedzenia była znacznie silniej związana z naturalnym rytmem przyrody.

To oznaczało konieczność odpowiedniego planowania zapasów i wykorzystywania różnych sposobów konserwowania żywności.

Jak przechowywano jedzenie bez lodówek?

To jedno z pytań, które szczególnie mnie interesowało.

Dzisiaj przechowywanie produktów spożywczych wydaje się czymś oczywistym. Wystarczy lodówka, zamrażarka albo szczelne opakowanie.

Dawniej trzeba było korzystać z innych rozwiązań.

Mięso, ryby, owoce i niektóre inne produkty można było suszyć, wędzić lub konserwować solą. Wykorzystywano także chłodne miejsca przechowywania żywności i różnego rodzaju jamy zasobowe.

Martyna opowiadała między innymi o zagłębieniach w ziemi, które mogły służyć do przechowywania zapasów, a także o znaczeniu dymu w dawnych domostwach.

W wielu historycznych konstrukcjach palenisko znajdowało się bezpośrednio w przestrzeni mieszkalnej, a warunki odprowadzania dymu były zupełnie inne niż w naszych współczesnych domach.

Dla ludzi żyjących w takich warunkach dym był elementem codzienności, choć dla nas dzisiaj podobne warunki byłyby zapewne trudne do zaakceptowania.

Warto przy tym unikać idealizowania dawnego życia. Nie wszystko, co naturalne i historyczne, było automatycznie zdrowsze czy wygodniejsze.

Dawni mieszkańcy naszych ziem musieli mierzyć się z problemami, które współcześnie w dużej mierze rozwiązujemy dzięki technologii, medycynie i rozwojowi rolnictwa.

Kawa z żołędzi i inne dawne napoje

Jednym z ciekawszych tematów naszej rozmowy były napoje.

Na stoisku można było zobaczyć między innymi kwas chlebowy, zioła oraz produkty wykorzystywane do przygotowywania naparów.

Martyna opowiadała również o kawie z żołędzi.

Nie jest to oczywiście kawa w dzisiejszym rozumieniu, przygotowywana z ziaren kawowca. Chodzi o napój powstający z odpowiednio przygotowanych i prażonych żołędzi, znany z późniejszych tradycji kulinarnych.

To jeden z przykładów pokazujących, jak wiele produktów roślinnych można wykorzystać w kuchni.

Trzeba jednak pamiętać, że nie każdy napój obecny we współczesnych rekonstrukcjach możemy z całą pewnością przypisać najdawniejszym Słowianom. Część receptur znamy z późniejszych epok, a ich związki ze średniowieczem wymagają ostrożnej interpretacji.

Podobnie jest z różnymi naparami ziołowymi i napojami fermentowanymi. Wiemy, że podobne produkty były znane dawnym społecznościom, ale nie zawsze potrafimy dokładnie odtworzyć ich skład czy sposób przygotowywania.

I właśnie to jest w rekonstrukcjach historycznych ciekawe: możliwość zestawienia tego, co wiemy ze źródeł, z próbą praktycznego odtworzenia dawnych umiejętności.

Kiedy jedzenie stawało się częścią obrzędu

Podczas rozmowy z Martyną Bilińską pojawił się również temat jedzenia związanego z dawnymi obrzędami.

W przypadku Dziadów przygotowywane potrawy miały znaczenie wykraczające poza zwykły posiłek.

Według dawnych wierzeń żywi mogli symbolicznie dzielić się jedzeniem z duszami zmarłych. Pokarm stawał się darem, wyrazem pamięci i szacunku wobec wcześniejszych pokoleń.

Martyna wspominała między innymi o jajku, któremu w różnych dawnych tradycjach przypisywano szczególne znaczenie symboliczne.

Jajko pojawiało się w zwyczajach związanych z płodnością, odradzaniem się życia, ale także w praktykach związanych z pamięcią o zmarłych.

Warto jednak podkreślić, że szczegóły takich zwyczajów różniły się regionalnie, a część znanych nam opisów pochodzi z okresów znacznie późniejszych niż wczesne średniowiecze.

Nie oznacza to, że wszystkie społeczności słowiańskie postępowały dokładnie w ten sam sposób.

Dla mnie najciekawsze pozostaje jednak samo znaczenie tego rodzaju gestów.

Wspólne przygotowywanie posiłków, spotkanie przy stole i symboliczne dzielenie się jedzeniem to zwyczaje obecne w kulturze człowieka od bardzo dawna.

Zmieniają się potrawy, naczynia i sposób ich przygotowywania, ale potrzeba wspólnego spotkania pozostaje.

Czy można nauczyć się historii, próbując dawnych potraw?

Po rozmowie z Martyną zacząłem zastanawiać się nad tym, jak często podczas podróży pomijamy codzienną historię odwiedzanych miejsc.

Zwracamy uwagę na daty powstania zamku, nazwiska jego właścicieli, wojny i najważniejsze wydarzenia. To oczywiście istotne informacje.

Ale przecież za tym wszystkim kryło się zwykłe życie.

Ktoś musiał codziennie przygotowywać jedzenie, przynosić wodę, ogrzewać pomieszczenia, naprawiać narzędzia czy przechowywać zapasy.

Bez tych czynności nawet najpotężniejszy zamek nie mógłby funkcjonować.

Dlatego pokazy historycznej kuchni uważam za bardzo wartościowe uzupełnienie tradycyjnego zwiedzania.

Nie chodzi tylko o spróbowanie potrawy, której smak może nas zaskoczyć.

Chodzi przede wszystkim o zrozumienie, jak wiele wysiłku wymagały kiedyś czynności, które dzisiaj wykonujemy niemal automatycznie.

Jednocześnie takie spotkania pokazują, jak ważne jest zadawanie pytań.

Skąd wiadomo, że ludzie jedli właśnie takie produkty? Na jakiej podstawie odtwarza się dawne receptury? Czy korzystamy z odkryć archeologicznych, przekazów pisanych, czy może z późniejszych zwyczajów ludowych?

W przypadku rekonstrukcji historycznej odpowiedzi na te pytania bywają równie ciekawe jak sama przygotowywana potrawa.

Zamek w Radzyniu Chełmińskim - miejsce, do którego warto wrócić

W ciągu ostatnich lat odwiedziłem wiele zamków, ruin i historycznych obiektów. Niektóre zachwycały rozmiarem, inne położeniem, jeszcze inne ciekawą historią.

Ale zauważyłem, że często najlepiej zapamiętuję te miejsca, w których miałem okazję spotkać interesujących ludzi.

Przewodników, pasjonatów, rekonstruktorów i osoby, które naprawdę potrafią zainteresować historią.

Zamek w Radzyniu Chełmińskim należy właśnie do takich miejsc.

Można przyjechać tutaj wyłącznie po to, żeby obejrzeć ruiny średniowiecznej warowni. To już samo w sobie jest dobrym powodem do odwiedzenia miasta.

Można także podążyć śladami „Pana Samochodzika i Templariuszy” i odnaleźć miejsca znane ze starego serialu.

Ale warto również sprawdzić, jakie wydarzenia organizowane są na zamku.

Pokazy rycerskie, rekonstrukcje historyczne, warsztaty, spotkania poświęcone dawnym zwyczajom czy prezentacje historycznej kuchni pozwalają poznać to miejsce z zupełnie innej perspektywy.

Co ważne, nie wszystkie te wydarzenia odbywają się jednocześnie. Warto więc wcześniej sprawdzić program i zaplanować wizytę zgodnie z własnymi zainteresowaniami.

Historia potrzebuje ludzi

Przygotowując materiał filmowy z Radzynia Chełmińskiego, wróciłem myślami do swoich wcześniejszych wizyt.

Najpierw interesowała mnie przede wszystkim historia zamku i związane z nim filmowe ciekawostki. Później poznawałem dawne wierzenia i obrzędy. Wreszcie miałem okazję porozmawiać z osobami, które swoją działalnością sprawiają, że przeszłość staje się bliższa współczesnym odbiorcom.

I chyba właśnie ten ostatni element okazał się dla mnie najciekawszy.

Bo choć zamek jest zabytkiem liczącym setki lat, jego dzisiejsza historia wciąż się tworzy.

Tworzą ją ludzie organizujący wydarzenia, opiekujący się obiektem, przygotowujący warsztaty i dzielący się swoją wiedzą.

Nie wszystkie rekonstrukcje muszą być doskonałe. Nie każdy dawny zwyczaj uda się odtworzyć z pełną dokładnością. Ważne jednak, żeby towarzyszyły temu ciekawość, szacunek do źródeł i chęć poznawania przeszłości.

Zamek w Radzyniu Chełmińskim pokazuje, że nawet ruiny mogą pozostawać ważną częścią współczesnego życia.

Nie trzeba odbudowywać wszystkich murów, żeby przywrócić miejscu zainteresowanie i znaczenie.

Czasem wystarczy otworzyć je dla ludzi, pozwolić im poznawać historię na różne sposoby i stworzyć przestrzeń do spotkań.

Dla mnie jest to również przypomnienie, że podczas podróży warto czasami poświęcić mniej czasu na fotografowanie kolejnego zabytku, a więcej na rozmowę z człowiekiem, który ma o nim coś ciekawego do opowiedzenia.

Bo zdjęcie pozwala zachować obraz miejsca, ale dopiero opowieść pomaga zrozumieć, dlaczego jest ono wyjątkowe.

I właśnie dlatego wiem, że do Radzynia Chełmińskiego jeszcze wrócę. Nie po to, żeby ponownie zobaczyć te same mury, ale żeby dowiedzieć się, jaką kolejną historię będą miały mi do opowiedzenia.

Więcej moich materiałów z Radzynia Chełmińskiego i o dawnych tradycjach:

• Zamek w Radzyniu Chełmińskim - Pan Samochodzik i Templariusze (film)

• Zamek w Radzyniu Chełmińskim - miejsce ekranizacji „Pana Samochodzika i Templariuszy” (artykuł)

• Dziady - śladami przodków (film)

• Dziady - starosłowiańska tradycja (artykuł)

• Dziady Jesienne na Zamku w Radzyniu Chełmińskim (film)

Mały Holender w Żelichowie. Dom kupiony za cenę opału

Ile może kosztować trzystuletni dom? Tyle, ile znajdujące się w nim drewno przeznaczone na opał. Tak zaczyna się współczesny rozdział historii Małego Holendra. Budynku, który opuścił swoją wieś, przez dziesięć lat odzyskiwał kształt i ostatecznie znalazł nowy adres nad Tugą. Dziś w Żelichowie można usiąść pod jego dachem i pomyśleć, jak niewiele brakowało, żeby ta opowieść skończyła się w piecu.

Po spotkaniu z historią chaty w Chrystkowie i wizycie w domu podcieniowym w Marynowach coraz mocniej przyciągają mnie miejsca, w których drewniane ściany kryją coś więcej niż datę budowy. Losy rodzin, zmieniające się granice, codzienną pracę i decyzje podejmowane wtedy, gdy stary dom przestaje być komuś potrzebny.

Tym razem ten trop prowadzi do Małego Holendra w Żelichowie na Żuławach. Tutaj opowieść o ratowaniu dawnej architektury spotyka się z kuchnią regionalną, a pamiątkę można wysłać w świat ze skrzynki zawieszonej na drewnianej ścianie.

Mały Holender w kilku zdaniach

Miejsce: Żelichowo 31A, okolice Nowego Dworu Gdańskiego, województwo pomorskie.
Budynek: około trzystuletni dom podcieniowy.
Pierwotny adres: Jelonki niedaleko Pasłęka.
Ważna data: 1843 - remont i dobudowanie podcienia.
Drugie życie: zakup w 2003 roku, następnie dziesięcioletnie przenosiny i odtwarzanie domu.
Dzisiaj: gospoda działająca od 2018 roku.

Zajrzyjmy do środka

• Dom za cenę drewna opałowego
• Co opowiada pięć filarów?
• Dziesięć lat, żeby ocalić dom
• Wnętrze zapisane pod warstwami tapet
• Żuławy przy jednym stole
• Pocztówka z drewnianego domu
• Jak zaplanować wizytę?

Mały Holender. Dom kupiony za cenę opału

W historii tego miejsca najbardziej zatrzymuje mnie właśnie moment zakupu. W 2003 roku stary budynek wyceniono jak drewno opałowe. Dla jednych mógł być już tylko zużytym materiałem. Znaleźli się jednak ludzie, którzy dostrzegli w nim dom wart ocalenia.

Jego początki prowadzą do Jelonek niedaleko Pasłęka. Według historii przedstawianej przez gospodarzy Małego Holendra wzniosła go około trzystu lat temu rodzina Fuge. Zajmowała się rolnictwem, a na początku XX wieku prowadziła również firmę transportową. Budynek powstawał więc w świecie gospodarstwa, pracy i obowiązków, których rytm wyznaczały kolejne pory roku.

W 1843 roku przeszedł gruntowny remont. Wtedy dobudowano charakterystyczny podcień. Dzisiejsza bryła jest zatem zapisem zmian: dom rozrastał się razem z potrzebami i możliwościami swoich mieszkańców.

Pięć filarów i opowieść o zamożnym gospodarzu

Przy domach podcieniowych wzrok zwykle zatrzymuje się na kolumnach. Dopiero później pojawia się pytanie o to, co właściwie podtrzymują. Wysunięta przestrzeń nad nimi służyła między innymi jako spichlerz. Pod podcień można było podjechać wozem i przez otwór w stropie przenosić worki ze zbożem.

Z czasem znaczenia nabrał również wygląd. Rozbudowana konstrukcja i zdobienia pokazywały możliwości gospodarza. Dom miał być użyteczny, ale mógł też robić wrażenie na sąsiadach i przyjezdnych.

Czy jedna kolumna oznaczała jeden łan ziemi?

Gospodarze przytaczają opowiastkę, według której jedna kolumna odpowiadała jednemu łanowi, liczącemu w przywoływanym przeliczniku około 17 hektarów. Pięć filarów łączą z gospodarstwem liczącym około 80 hektarów. Zaznaczają jednak, że nie była to obowiązująca reguła. Warto zapamiętać tę historię jako ciekawostkę, bez przeliczania każdego żuławskiego podcienia na powierzchnię majątku.

Dziesięcioletnia przeprowadzka nad Tugę

Dom nie stał od początku w Żelichowie. Jego obecne położenie, w zakolu Tugi, jest rezultatem przedsięwzięcia, które trwało dziesięć lat. Za tym krótkim zdaniem kryje się rozebranie konstrukcji, zabezpieczenie drewna i ponowne składanie budynku.

Stare drewno poddano gazowaniu, aby unieszkodliwić szkodniki. Podczas montażu oceniano poszczególne elementy i ich przydatność. Ostatecznie udało się zachować około 40 procent dawnego materiału. Pozostałą część trzeba było uzupełnić, odtwarzając dom z poszanowaniem jego dawnego układu.

Ten odsetek mówi wiele o skali zadania. Ocalony budynek zawiera zarówno materiał pamiętający poprzednich mieszkańców, jak i efekty współczesnej pracy. Patrząc na niego, warto dostrzec obie te warstwy. Dawne rzemiosło i upór ludzi, którzy postanowili dać mu przyszłość.

Ponad dwadzieścia warstw tapet

Wśród szczegółów tej historii szczególnie przemawia do mnie informacja o ścianach. Podczas prac naliczono na nich ponad dwadzieścia warstw tapet. Każda mogła oznaczać następny remont, zmianę gustu, próbę odświeżenia wnętrza. To niezwykły zapis codzienności: kolejne pokolenia zostawiały po sobie coś tak zwyczajnego jak wybrany wzór na ścianie.

Po II wojnie światowej w domu zamieszkali osadnicy z Kresów Wschodnich. Budynek był dalej użytkowany i przekształcany. Zachował również ślady pożaru w rejonie czarnej kuchni. Jego dzieje składają się z wielu rozdziałów, również tych trudnych, wymagających napraw i zmian.

Przy odtwarzaniu zachowano pierwotny układ pomieszczeń: wielką izbę reprezentacyjną, sypialnię, czarną kuchnię, służbówkę opisywaną przez gospodarzy jako gabinet gospodarza oraz korytarz gospodarczy. Powróciły też podcienie o funkcji spichlerzowej i kuchennej.

Po Marynowach szczególnie interesuje mnie właśnie czarna kuchnia. Takie przestrzenie pomagają wyobrazić sobie codzienną pracę przy przygotowywaniu posiłków i zależność całego domu od ognia. Za ozdobną fasadą istniało przecież zwyczajne życie: ktoś gotował, ktoś wracał z pola, ktoś czekał na ciepły posiłek.

Żuławy przy jednym stole

Przez pięć lat dom funkcjonował jako pensjonat. W 2018 roku otwarto gospodę. Dzięki temu historia budynku trwa dalej w miejscu, do którego przychodzi się na spotkanie i posiłek.

Dzisiejszy Mały Holender przywołuje kulinarne tradycje regionu. W opowieści gospodarzy ważne miejsce zajmuje Werderkäse, ser odtworzony po wieloletniej przerwie, oraz potrawy łączące różne rozdziały żuławskiej przeszłości. Są wśród nich klopsy królewieckie i osadnicze pierogi. Aktualne propozycje warto sprawdzić w menu przed przyjazdem.

Podoba mi się takie poznawanie miejsca. Architektura pozwala zobaczyć, jak mieszkano. Kuchnia otwiera kolejne pytania: co uprawiano, co trafiało do spiżarni, jakie przepisy przywieźli ze sobą nowi mieszkańcy? Przy stole łatwiej zrozumieć, że historia regionu składa się również ze zwyczajów przekazywanych w rodzinach.

Dom podcieniowy a menonici

W Chrystkowie i Marynowach wracałem do ważnego rozróżnienia: wygląd domu nie przesądza o wyznaniu jego dawnych mieszkańców. Również tutaj nie przypisuję rodzinie Fuge menonickiego pochodzenia bez potwierdzenia. Mały Holender pozwala poznawać menonickie wątki kultury Żuław, ale historia konkretnej rodziny wymaga osobnych źródeł.

Czerwona skrzynka i kilka słów wysłanych z Żuław

Jest tu jeszcze drobiazg, który świetnie pasuje do charakteru miejsca: Poczta Małego Holendra. Czerwona skrzynka na drewnianej ścianie zachęca, żeby na chwilę odłożyć telefon i sięgnąć po pocztówkę.

Na miejscu można kupić kartkę oraz znaczek, napisać kilka słów i zostawić przesyłkę w skrzynce. Gospodarze opatrują ją pamiątkową pieczęcią i przekazują do wysłania. O bieżące zasady oraz termin najbliższej wysyłki najlepiej zapytać podczas wizyty.

Lubię myśl, że z takiego domu można zabrać również ten rodzaj wspomnienia. Ktoś otworzy skrzynkę daleko od Żuław i znajdzie kartkę z miejsca, którego wcześniej nawet nie znał. Być może od niej zacznie się następna podróż.

Gdzie znajduje się Mały Holender i jak zaplanować wizytę?

Mały Holender znajduje się pod adresem Żelichowo 31A, niedaleko Nowego Dworu Gdańskiego. To dobry punkt na trasie po Żuławach dla osób zainteresowanych dawnym budownictwem i kuchnią regionu. Na wizytę warto zostawić czas także poza samym posiłkiem: na obejrzenie bryły domu i przyjrzenie się detalom.

Przed przyjazdem

Adres: Żelichowo 31A, 82-100 Nowy Dwór Gdański.
Telefon: 699 870 078.
Strona: malyholender.pl.

Sprawdź aktualne godziny otwarcia i menu. Jeśli zależy Ci na opowieści o domu, warsztatach lub wizycie grupowej, uzgodnij możliwości z gospodarzami. Warto też zapytać o rezerwację stolika.

Chrystkowo, Marynowy, Żelichowo. Kolejny rozdział drewnianej historii

W Chrystkowie najważniejsi okazali się ludzie i pamięć, która potrafi przetrwać po drugiej stronie oceanu. W Marynowach - dom pielęgnowany przez gospodarzy i szczegóły odkrywane podczas oprowadzania. Mały Holender dopisuje do tej podróży opowieść o ratunku: o budynku, którego przyszłość zależała od tego, czy ktoś zechce zobaczyć w starym drewnie coś więcej niż opał.

Właśnie takich historii szukam z aparatem. Zaczynają się od fasady, która przyciąga wzrok, a zostają w pamięci dzięki ludziom i ich decyzjom. Tutaj ta najważniejsza zapadła w 2003 roku. Jej skutki można dziś zobaczyć nad Tugą.

Zobacz także mój film z Chrystkowa

Jeśli chcesz wrócić do początku tej podróży, zapraszam do materiału z Chrystkowa. To film o innym miejscu, ale prowadzi do pytań, które towarzyszą mi także na Żuławach: o dawnych mieszkańców, ich dziedzictwo i pamięć zachowaną w krajobrazie.

Byliście już w Małym Holendrze? Co najbardziej zapamiętaliście: sam dom, opowieść o jego przenosinach, a może smak, do którego chcecie wrócić? Podzielcie się wrażeniami w komentarzach.

Pomóż mi odkrywać kolejne historie

Przygotowanie zdjęć, filmów i opowieści wymaga czasu oraz kolejnych wyjazdów. Jeśli lubisz podróżować ze mną Okiem Obiektywu, możesz postawić mi wirtualną kawę. Dziękuję za każde wsparcie!

Twoje miejsce też ma swoją opowieść?

Prowadzisz obiekt z historią i chcesz pokazać go gościom poprzez fotografie, film oraz ujęcia z drona? Zajrzyj do mojej oferty współpracy dla obiektów noclegowych. Porozmawiajmy o tym, co wyróżnia Twoje miejsce i jak o nim opowiedzieć.

Dom podcieniowy w Marynowach. Za tymi drzwiami zostało 200 lat historii

Najpierw dostrzegam drewniane kolumny. Później jasne cegły pomiędzy ciemnymi belkami i rzeźbienia, przy których aparat sam wędruje do oka. Dom podcieniowy w Marynowach potrafi zatrzymać już swoim wyglądem. Ale najciekawsze zaczyna się po przekroczeniu progu: przy dawnych kominach, na schodach i w opowieści gospodyni, która zna ten budynek od zupełnie innej strony niż przyjezdni.

Po wizycie w chacie w Chrystkowie wiedziałem, że do historii ludzi związanych z doliną Wisły będę wracał. Tam słuchałem o menonitach, rodzinnej pamięci i drogach prowadzących aż za Atlantyk. Tym razem ten trop zaprowadził mnie na Żuławy, do wsi Marynowy. Do domu, w którym historia zachowała się w drewnie, ale również w zdjęciach, wspomnieniach i codziennej trosce o każdy kolejny remont.

Marynowy w kilku zdaniach

Miejsce: Żuławy Wiślane, województwo pomorskie, gmina Nowy Dwór Gdański.
Zabytek: dom podcieniowy przy ul. Podcieniowej 19.
Rok budowy: 1803.
Budowniczy: Peter Loewen.
Inwestor: Johann Jacob Ziemer.
Dzisiaj: dom mieszkalny, udostępniany do zwiedzania i pobytów gościnnych.

Zajrzyjmy do środka

• Dom, który trudno pomylić z innym
• Menonici i kolejni właściciele
• Kuchnia wewnątrz komina
• Drewno, schody i ślady dawnych rzemieślników
• Co kryje przestrzeń nad kolumnami?
• Pamięć rodzin i powojenny rozdział
• Jak zaplanować zwiedzanie?

Dom podcieniowy w Marynowach. Zatrzymaj się przed wejściem

Podcień od razu przyciąga wzrok. Wysunięta część piętra, podparta drewnianymi kolumnami, nadaje budynkowi rozmach. Na zdjęciach łatwo skupić się właśnie na tej efektownej bryle. Z bliska uwagę przejmują szczegóły: zdobione głowice, układ belek, stolarka okienna i napis zachowany w drewnie. Widać, że ktoś chciał zbudować dom trwały, wygodny, ale też piękny.

Budynek powstał w 1803 roku, a jego budowniczym był Peter Loewen. Wzniesiono go dla Johanna Jacoba Ziemera. Charakterystyczną wystawkę wspiera łącznie dziesięć słupów: sześć od frontu i cztery po bokach. Ciemny szkielet drewniany z jasnym ceglanym wypełnieniem tworzy rysunek, który tak mocno kojarzy się z dawnymi Żuławami.

To okazała siedziba zamożnych gospodarzy. Podczas zwiedzania gospodyni zwracała uwagę właśnie na to, kim byli jej dawni mieszkańcy: rolnikami prowadzącymi duże gospodarstwa. Rozmiary domu, staranność wykonania i przestrzeń przeznaczona do przyjmowania gości pomagają wyobrazić sobie ich możliwości finansowe i ambicje.

Czy to chata menonicka? Historia jest bardziej złożona

Przy takich budynkach łatwo odruchowo powiedzieć: chata menonicka. Podobne skojarzenie towarzyszyło mi przy poznawaniu Chrystkowa. Tam jednak mocno wybrzmiała przestroga przed sprowadzaniem całej historii olęderskiej do jednego wyznania. W Marynowach ta uwaga znowu okazuje się przydatna.

Trzy pojęcia, które warto rozróżniać

Menonici to wspólnota religijna wywodząca się z anabaptyzmu, związana z naukami Menno Simonsa.

Osadnictwo olęderskie odnosi się do tradycji osadniczej i zasad organizacji gospodarowania, z czasem obejmujących ludzi różnego pochodzenia i wyznania.

Dom podcieniowy jest natomiast formą architektoniczną. Sam wygląd domu nie rozstrzyga o religii jego mieszkańców.

Menonici przybywali nad dolną Wisłę od XVI wieku, szukając między innymi możliwości życia zgodnego ze swoją wiarą. Praktykowali świadomy chrzest, a ważną częścią ich przekonań było odrzucenie przemocy. Ich doświadczenie w gospodarowaniu na terenach podmokłych miało duże znaczenie dla rozwoju osadnictwa w tym regionie. Żuławski krajobraz kształtowało jednak wiele społeczności i pokoleń; nie powstał wysiłkiem jednej grupy.

Dom w Marynowach przechodził przez ręce kolejnych rodzin. W opisie gospodarzy pojawiają się nazwiska Ziemer, Pohlmann, Kling, Claassen i Brucks. Dwie ostatnie rodziny były menonickie. Podczas oprowadzania usłyszałem również, że wcześniejsi właściciele byli ewangelikami. To ważne rozróżnienie: menonicki wątek jest tutaj rzeczywisty, ale stanowi część dłuższej historii tego samego budynku.

Lubię takie momenty podczas podróży. Przyjeżdżam z jakimś wyobrażeniem, a rozmowa na miejscu je poszerza. Zamiast jednej etykiety pojawiają się konkretni ludzie, zmiany właścicieli i pytania, na które odpowiedzi trzeba szukać w dokumentach.

Kuchnia wewnątrz komina. Jak wielki musiał być ten dom?

Jedna z najbardziej zaskakujących opowieści dotyczyła kominów. Zwykle myślimy o kominie jako o wąskim przewodzie ukrytym w ścianie. Tutaj trzeba wyobrazić sobie konstrukcję tak rozległą u podstawy, że można było wejść do jej wnętrza i przygotowywać tam posiłki.

To właśnie czarna kuchnia: miejsce gotowania przy palenisku, wewnątrz obszernego trzonu kominowego. Nazwa wiąże się z dymem i sadzą towarzyszącymi takiemu gotowaniu. Gospodyni opisywała ogień, naczynia i pracę, która odbywała się w tej przestrzeni. Z jej relacji wynikało, że dziś w obrębie dawnej podstawy jednego z kominów mieszczą się pomieszczenia o zupełnie innych funkcjach: kotłownia oraz łazienka.

Dopiero takie porównanie pozwala poczuć skalę budynku. Patrzę na ścianę i próbuję wyobrazić sobie dawne wnętrze, zanim podzielono je zgodnie z potrzebami kolejnych mieszkańców. W domu zachowała się także opowieść o wykorzystywaniu dymu do wędzenia mięsa. Codzienne czynności, ogrzewanie i przechowywanie żywności były tu ze sobą ściśle powiązane.

Obok kuchni czarnej funkcjonowała przestrzeń określana jako biała, czyli czysta kuchnia, związana ze spożywaniem posiłków. Zwiedzając, można więc odczytywać dom poprzez następujące po sobie czynności: przygotować jedzenie, ogrzać pomieszczenia, usiąść do stołu, zabezpieczyć zapasy. Układ budynku zaczyna wtedy nabierać sensu.

Schody, stare belki i ślady pracy ludzkich rąk

Na moich zdjęciach z wnętrza szczególnie wyraźnie zapisały się schody. Drewniane ściany, ozdobna balustrada, światło i drobne przedmioty tworzą przestrzeń, w której co chwilę znajduję kolejny kadr. Jest też zachowany fragment dekoracji ściennej. Jego przetarcia i ubytki pozwalają zobaczyć, jak wiele warstw czasu mieści się w jednym pomieszczeniu.

Gospodyni opowiadała o dawnych stopniach, wytartych przez długie użytkowanie. Ich stan wymusił prace, przy których znaczenie miały decyzje konserwatorskie. Ten szczegół przypomina, że mieszkanie w zabytku oznacza ciągłe szukanie sposobu na zachowanie starej substancji i zapewnienie domownikom zwykłego bezpieczeństwa.

Dużo uwagi poświęciła również drewnu. Pokazywała zachowane belki i ślady żywicy, mówiła o przygotowaniu materiału oraz o trwałości dawnych połączeń. W jej opowieści budynek stawał się zapisem wiedzy ludzi, którzy go wznosili. Znali swój materiał i musieli rozumieć warunki, w jakich będzie pracował.

Zapamiętałem też historię starych, kutych gwoździ. Przy wymianie zniszczonych desek próbowano zachować je jako pamiątki dawnego rzemiosła. Według gospodyni ich wyciąganie okazało się tak trudne, że część trzeba było odcinać. Niewielki przedmiot nagle mówi więcej o solidności wykonania niż ogólne zapewnienia o trwałości domu.

Co znajdowało się nad kolumnami?

Patrząc na fasadę, najłatwiej zachwycić się kolumnami. Warto jednak zapytać o przestrzeń, którą podtrzymują. Wysunięta część domu miała także praktyczne zastosowanie. W tradycji żuławskich domów podcieniowych wykorzystywano ją między innymi do magazynowania zboża.

Gospodyni mocno wiązała ten temat z zagrożeniem powodziowym. Opowiadała o zapasie umieszczonym wysoko, który mógł pomóc przetrwać trudny czas i zachować ziarno potrzebne do dalszego gospodarowania. Na Żuławach przechowywanie żywności było częścią szerszego myślenia o bezpieczeństwie całego gospodarstwa.

Z czasem pomieszczenia zmieniały funkcje. Podczas zwiedzania pojawiły się wątki letniego przyjmowania gości oraz nocowania pracowników sezonowych. Gospodyni wyjaśniała też, że ta część domu pozostaje chłodna i nieogrzewana. Dzisiejsze wykorzystanie zabytkowej przestrzeni zależy zatem również od pory roku.

Żuławy: ziemia, którą trzeba rozumieć

W relacji gospodyni mocno wybrzmiała trudność uprawy miejscowych mad. Gdy brakuje wody, ziemia potrafi być bardzo twarda; przy jej nadmiarze praca staje się równie uciążliwa. Opowieść o dostatku dawnych gospodarzy warto więc czytać razem z historią ich wiedzy, wysiłku i zależności od wody.

Na piętrze pojawia się także świat przedmiotów codziennego użytku. Stare żelazka, tara, sierpy, okucia i zamki stają się pretekstem do rozmowy o dawnych zajęciach. Gospodyni podkreślała rolę kowala, spod którego ręki wychodziły potrzebne w domu i gospodarstwie elementy. W takim otoczeniu nawet zwykły zawias zasługuje na chwilę uwagi.

Nazwiska, fotografie i człowiek, który opisał swoją wieś

W pewnym momencie rozmowa schodzi z architektury na ludzi. Pojawiają się dawne zdjęcia i kolejne nazwiska. Dowiaduję się o Helmucie Enssie, związanym rodzinnie z dawnymi mieszkańcami Marynowów. Gospodyni wspomina jego przyjazdy, kontakt z rodziną i poszukiwania prowadzone w archiwach.

Enss zebrał dzieje miejscowości w niemieckojęzycznej książce „Marienau. Ein Werderdorf zwischen Weichsel und Nogat”. Marienau to dawna nazwa Marynowów. Podczas oprowadzania usłyszałem, że opisy poszczególnych gospodarstw pozwalają odtworzyć losy ich właścicieli, wielkość majątków i sposób gospodarowania. Jeden dom można dzięki temu zobaczyć na tle całej wsi.

To bliski mi sposób opowiadania o przeszłości. Fotografia budynku zatrzymuje jego wygląd, ale dopiero nazwisko i rodzinna historia sprawiają, że wyobrażamy sobie kogoś stojącego dawniej przy tym samym oknie. W Chrystkowie podobny wymiar miało spotkanie z potomkami ludzi, którzy wyjechali znad Wisły. Tutaj ślady dawnych mieszkańców wracały w książce i wspomnieniach o jej autorze.

Po wojnie dom stał się początkiem kolejnej rodzinnej historii

W opowieści gospodyni ważne miejsce zajmują także jej teściowie i ich bliscy. Powojenne zasiedlenie domu łączy się tu z doświadczeniem przesiedleń i opuszczenia wcześniejszego miejsca życia. Na rodzinnych fotografiach pojawiają się ludzie, dla których Żuławy stały się nowym domem.

Nie wszystkie szczegóły takich opowieści da się zamknąć w kilku zdaniach. Wybrzmiewają wojna, rozdzielone rodziny, zesłanie i losy krewnych za granicą. Słuchając, mam świadomość, że za każdą fotografią jest osobna historia wymagająca uwagi. Budynek z 1803 roku pomieścił więc również pamięć ludzi, którzy przybyli tu w zupełnie innych okolicznościach niż jego pierwsi mieszkańcy.

Dzisiejszy wygląd wnętrz jest związany z troską Jadwigi Grądkowskiej-Sawickiej i jej córki Zofii Krupińskiej. Remontowanie takiego domu oznacza pracę przy elementach, które mają własną historię i wymagają odpowiedniego traktowania. Podczas wizyty widać zarówno zachowane detale, jak i ślady koniecznych napraw. Dom pozostaje przy tym miejscem życia, ze współczesnymi potrzebami i podziałem przestrzeni między mieszkańców.

Jak zwiedzić dom podcieniowy w Marynowach?

Najwięcej daje tu spokojne zwiedzanie połączone z rozmową. Warto zostawić czas na pytania i przyglądanie się detalom. Dla mnie właśnie opowieść gospodyni połączyła wszystkie te elementy: duży komin, drewniane schody, przedmioty na piętrze i zdjęcia dawnych mieszkańców.

Informacje do zaplanowania wizyty

Adres zabytku: ul. Podcieniowa 19, Marynowy. Na wizytówce gospodarzy część gościnna wskazana jest jako Podcieniowa 19b.

Zwiedzanie: 602 668 064
Rezerwacje pobytu: 509 756 893
E-mail: biuro@marynowy.pl

Przed przyjazdem najlepiej uzgodnić termin oraz zapytać o aktualne zasady i koszt oprowadzania. To zamieszkany dom. Możliwość pobytu, poczęstunku czy przyjęcia większej grupy również warto ustalić bezpośrednio z gospodarzami. Powyższe dane kontaktowe pochodzą z wizytówki udostępnionej na miejscu.

Sprawdź położenie domu na mapie
Zobacz ofertę pobytu gospodarzy

Zapamiętałem, jak gospodyni mówiła o pobycie w domu podcieniowym. W tym określeniu mieści się możliwość pozostania tu dłużej: sięgnięcia po książkę o regionie, powrotu do obejrzanych pomieszczeń i zauważenia czegoś, co umknęło podczas pierwszego przejścia. Sam zwiedzałem dom, ale rozumiem, dlaczego ktoś chciałby spędzić w nim więcej czasu.

Z Chrystkowa do Marynowów. Kolejny przystanek nad Wisłą

Wracam myślami do zdjęć. Na jednym jest cały podcień, na drugim fragment rzeźbionej belki. Dalej schody, dekoracja ścienna i światło w oknie. Każdy z tych kadrów przypomina inną część rozmowy. Właśnie dlatego lubię fotografować takie miejsca: po powrocie obraz pomaga wrócić do usłyszanej historii.

Chrystkowo i Marynowy łączy dla mnie ciekawość ludzi, którzy przez pokolenia układali sobie życie w pobliżu Wisły. Ich domy różnią się, podobnie jak losy właścicieli. Warto poznawać je osobno, uważnie, bez zakładania z góry, że wszystkie opowiadają tę samą historię.

Wcześniejszy przystanek: Chrystkowo

Jeśli chcesz poznać początek tej opowieści, zajrzyj do wpisu „Chata w Chrystkowie. Historia, która prowadzi z Doliny Dolnej Wisły aż do Kansas”. Pisałem tam o spotkaniu, podczas którego dzieje osadników znad Wisły połączyły się z pamięcią ich potomków.

Wspieraj i podróżuj ze mną!

Każda podróż to setki kilometrów, godziny poszukiwań i ogromna pasja, którą chcę się z Wami dzielić. Jeśli moje wpisy i filmy pomagają Ci odkrywać ciekawe miejsca, możesz wesprzeć moje działania i postawić mi wirtualną kawkę. To daje motywację do tworzenia kolejnych reportaży!

A jeśli moje opowieści zainspirowały Cię do odkrywania Polski, ale potrzebujesz pomocy w ułożeniu planu wyjazdu - zapraszam Cię do skorzystania z moich konsultacji podróżniczych. Razem zaplanujemy wyjazd, który na długo zostanie w pamięci!