Okiem Obiektywu: jaćwingowie
Pokazywanie postów oznaczonych etykietą jaćwingowie. Pokaż wszystkie posty
Pokazywanie postów oznaczonych etykietą jaćwingowie. Pokaż wszystkie posty

3 lis 2020

Uroczysko Święte Miejsce – legenda, krzyż Jaćwingów i cudowna Jałówka

Nie każdy, kto słyszy nazwę „Święte Miejsce”, podejrzewa, że chodzi o polanę u zakola Rospudy, a nie o Palestynę czy Izrael. Tymczasem właśnie tu, na skraju Puszczy Augustowskiej, w punkcie, gdzie Jałówka - rzeczka odprowadzająca wody z oddalonego zaledwie o dwieście metrów Jeziora Jałowego - wpada do Rospudy, od setek lat bije osobliwy puls religii, legend i przyrody. Polana leży około dwóch kilometrów na wschód od wsi Jaśki‑Borowe i nieco dalej na zachód od Kurianek; dojazd leśną drogą latem nie sprawia kłopotów, a wędrowców prowadzi tędy niebieski szlak Pluszkiejmy–Augustów. Dziś przyjeżdżają tu samochody, dawniej stały wozy konne, lecz jedno się nie zmieniło: 24 czerwca, w dzień Świętego Jana, uroczysko żyje odpustową gorączką, a w pozostałe dni przyciąga kajakarzy, fotografów i rodziny na piknik. Także miłośnicy wędrówek pieszych chętnie tu odpoczywają, idąc szlakiem niebieskim Pluszkiejmy-Augustów.
 
Uroczysko Święte Miejsce
 
Polana od razu zwraca uwagę grupą drewnianych i kamiennych krzyży oraz drewnianą kaplicą wzniesioną w 1990 roku dzięki miejscowym. We wnętrzu próżno dziś szukać ikonografii Jana Chrzciciela; zamiast niego wiszą reprodukcje Matki Boskiej Częstochowskiej i Matki Boskiej Królowej Narodu. Dawniej, w latach siedemdziesiątych, w najwyższej kapliczce stała popękana figurka świętego, lecz zaginęła – podobnie jak fragmenty ręczników z krzyży, w które wbijano monety. Obok kaplicy tkwi ludowa rzeźba wyrzeźbiona z jednego pnia podczas pleneru „Sceny Ludowej” w Przewięzi w 1987 roku. Choć okoliczności sugerowałyby postać Jana, artysta przedstawił Józefa – zdradza go topór w dłoniach – a rzeźba „wyrasta” z mrowiska, łącząc patrona pracy z symboliką mrówczej pracowitości.

 
Najcenniejszym zabytkiem jest spróchniały, podparty metalowymi wspornikami dębowy krzyż ukryty za kaplicą. Na mosiężnej tabliczce widnieje tekst, który przytacza niemal każdy przewodnik:
 

Krzyż Dębowy Stary, wzniesiony prawdopodobnie przez dawnych tutejszych mieszkańców Jadźwingów z drużyny Skomęta, którzy w r. 1283, liczbie około 1600 dusz przyjęli chrzest i wyemigrowali do Samlandii w obawie przede prześladowaniem nieochrzczonych Jadźwingów. Był przez reakcje pogańska usunięty, palony i wrzucony do rzeki a następnie postawiony na nowo około r. 1285 po przyjęciu chrztu przez Skomęta i resztę ludzi z jego drużyny.
Ks. Prob z Janówki A. Kochański na podstawie opowiadań o krzyżu miejscowej ludności i źródeł historycznych.

 
Proboszcz Antoni Kochański, pełniący posługę w Janówce od 1959 do 1988 roku, oficjalnie włączył miejsce do kalendarza katolickich nabożeństw. Wcześniej księża trzymali się z dala, a niektórzy nazywali tutejsze praktyki „barbarzyńskimi zabobonami”.
 
Świętość polany jest jednak starsza niż XIX wiek. Już 14 czerwca 1811 roku biskup wigierski Gołaszewski napominał dziekana augustowskiego, aby „cześć zabobonną w parafii szczeberskiej na miejscu uroczysko Jałówka przy pniu sosny” usunąć „gruntownymi i ciągłymi naukami”. Podobne wezwanie powtarzał biskup Piotr Wierzbowski w 1873 roku. Z kolei etnograf Władysław Udziela odnotował w „Echach Leśnych” (1939), że ludność czciła „święte drzewo” już na początku XIX stulecia. Jeszcze dalej sięga legenda pasjonata‑amatora, który zanim zmarł w 1988 roku, powiązał tutejszy kult z interpretacją wileńskiego historyka‑geodety Teodora Narbutta opartą na średniowiecznym kronikarzu Piotrze z Dusburga; widział w polanie świadectwo jaćwieskiego chrztu. Historycy, od Joachima Lelewela począwszy, takie wywody kwestionowali, lecz narrację ugruntował Kochański, przypisując krzyżowi odległe metryki.
 
Mimo sporów naukowców miejsce żywi się opowieściami. Najsłynniejsza głosi, że około 1857 roku bardzo pobożnej dziewczynie pasącej krowy ukazała się jasność na dębie, z której wyłoniła się Najświętsza Panna lub – w innej wersji – Święty Jan. Na wieść o cudzie nadciągnęły tłumy. Gajowy, oburzony niszczeniem drzewek i wydeptywaniem łąk, ściął „święty” dąb i wrzucił do Jałówki, jednak rozłożyste konary leżały nieruchomo w nurcie, póki lud, odczytując w tym nowy cud, nie wydobył ich i nie spalił. Kronikarz „Słownika geograficznego Królestwa Polskiego…” Michał Rawita Witanowski notował, że odtąd każdego 24 czerwca lud gromadził się przy pniu, na którym ustawiono krzyż.
 
Nauczyciel Stefan Bykowski w „Naszym Głosie” (1937) dodawał szczegóły: dziewczynka nigdy nie znała gniewu, a najwyższym jej okrzykiem było „omazane uszy”, adresowane wyłącznie do bydła. Jasność spłynęła jednocześnie na bór, rzekę, łączkę i dąb. Podleśny, w rosyjskich barwach, ścinał stawiane krzyże, lecz mimo wysiłków nie odpływały z brzegu. Z dębu odłupywano korę na lekarstwo. Wariantów mitu jest więcej: cudowny obraz mógł ujrzeć nawet Żyd, gajowy bywał Niemcem albo carskim generałem. Sylweriusz Dworakowski przytaczał w „Kurierze Porannym” (1995) relację mieszkańca Topiłówki, że ów generał został ukarany – gdy wyrwano dąb, rozpętała się burza, piorun trafił pałac w Mazurkach i spalił go doszczętnie.
 
Uroczysko Święte Miejsce - Krzyż Jaćwingów
 
Na początku lat dziewięćdziesiątych krążyła legenda o napaści Tatarów. Osaczeni Jaćwingowie weszli wtedy na sosnę, a Najświętsza Panienka okryła ich niewidzialnym płaszczem. Wściekli na bezowocne poszukiwania najeźdźcy ścięli drzewo i wrzucili w nurt, lecz pływające drewno wciąż wracało na to samo miejsce. Zrozumieli znak, nawrócili się i z ocalonego pnia sporządzili krzyż, odnawiany po każdym wygniciu. Echem tej historii jest inskrypcja Kochańskiego. Pozostaje pytanie, czy pielęgnowana tradycja sięga istotnie XIII stulecia, czy raczej jest produktem romantycznej potrzeby wiązania obecnych śladów z Jaćwieżą.
 
Historycy wskazują inną genezę kultu: cerkiew prawosławna powstała około 1514 roku jako fundacja Bohdana Hrynkowicza Wołłowicza, któremu król Zygmunt I nadał milę kwadratową puszczy nad Rospudą. Patronował jej św. Jan Chrzciciel, co tłumaczyłoby paradoksalny katolicko‑prawosławny charakter odpustu i mnogość okolicznych toponimów związanych z imieniem Jana: Janówka (rzeka i wieś), Jaśki, Iwanówka. Pojawia się jednak wątpliwość: nadanie dotyczyło zachodniego brzegu Rospudy, tymczasem uroczysko leży po stronie wschodniej. Może Wołłowicze przekroczyli granicę nadania – co próbowała im udowodnić, lecz bez powodzenia, królowa Bona – a może, kiedy Tatarzy w 1656 roku spalili cerkiew, ocalała wspólnota przeniosła kult przez rzekę, w miejsce „cudowne”, z dala od dworu. Gajowy Michał Okrągły, zmarły w 1976 roku, opowiadał, że według tradycji świątynia stała nie tu, lecz nad obecnym Ślepym Jeziorkiem i zapadła się, tworząc zbiornik; do dziś, gdy dzwonią na sumę w Raczkach, nad jeziorkiem słychać dźwięk zatopionych dzwonów.

Ściana wewnątrz kaplicy w Świętym Miejscu - wypełniona obrazami i różańcami od pielgrzymów.Drewniana ściana kaplicy w Świętym Miejscu, pokryta krzyżami, ikonami i zdjęciami świętych.

Kontekst religijny dopełnia etnografia. Obrzędy 24 czerwca przypominają prawosławne święto Jordana: lud modlił się, spożywał rytualny posiłek, obmywał ciało w Jałówce, wiązał na krzyżach ozdobne ręczniki, pod krzyżami składał jajka, sery, płótna i przędzę, a monety wbijał w drewno. Matki kąpały dzieci profilaktycznie, zostawiając w wodzie ich koszulki, by choroby „odpłynęły”. Chorzy na gardło moczyli chustki, wiązali je na krzyżach; wdzięczne matki wieszały fartuszki. Rytualna strona uroczyska zbliża je do Studziennicznej, Hodyszewa, Grabarki, Świętej Wody koło Wasilkowa czy Płonki Kościelnej, gdzie także spotykają się woda, święte drzewa i maryjny kult – zjawiska, które etnograf Jan Kurek uznał za charakterystyczne dla północnego Podlasia.
 
Przyroda swoje dokłada do aury cudowności. Profesor Knut Olof Falk tłumaczył nazwę Rospudy jako zniekształcenie jaćwięskiego „dau-spude”, „mocno naciskająca”. Wiosną i jesienią wezbrane wody potrafią odwracać biegi jej dopływów: Jałówka dwukrotnie, czasem trzykrotnie w roku zmienia kierunek, zaskakując przyrodników i turystów. Wzmożenie pobożności w pierwszej ćwierci XVIII wieku – po wojnach i klęskach żywiołowych – sprawiło, że tę niezwykłość wzięto za znak niebios. Od tej pory Jałówka uchodzi za rzekę leczniczą: wielu do dziś przemywa w niej twarz, wierząc, że „pomaga”.

Pień drzewa z tysiącami wciśniętych monet - tradycja ofiar składanych w Świętym Miejscu.
 
Dziś uroczysko przeżywa renesans popularności. Drewniane kramy i kolorowe balony są tak samo realne jak ciche modlitwy przy starym krzyżu. Kapliczka, rzeźba Józefa, spróchniały dąb i wody, które wracają – to wszystko składa się na pejzaż, w którym pogańskie reminiscencje, prawosławny rytuał i katolicki odpust współistnieją bez tarcia. Jeśli przyjechać tu o świcie, gdy mgła podnosi się znad Rospudy, słychać żurawie, a pajęczyny lśnią rosą, łatwo zrozumieć, dlaczego od wieków przypisuje się temu skrawkowi lasu szczególną moc. A jeżeli zanurzyć dłoń w Jałówce albo przybić grosik do dębowego krzyża, można – choćby na chwilę – poczuć się uczestnikiem niekończącej się opowieści, która splata historię, legendę i wiarę w jeden, niepowtarzalny rytuał nad wodą Rospudy.

Ostatnia aktualizacja: 19.08.2025

15 wrz 2020

Tajemnica kurhanów w Szwajcarii: Odkryj cmentarzysko zaginionego plemienia Jaćwingów

Jaćwingowie (Jaćwięgowie) zamieszkiwali Jaćwież (Sudowię) czyli m.in. tereny odwiedzanej przez nas Suwalszczyzny. Ich terytorium rozciągało się od okolic jeziora Wiżajny aż po dolinę Biebrzy na południu. Byli jednym z najbardziej wojowniczych i najpotężniejszych ludów bałtyjskich. Dziś są niemal zupełnie zapomniani.

Cmentarzysko Jaćwingów w Szwajcarii koło Suwałk

Prawdopodobnie głównym ośrodkiem Jaćwieży był gród w miejscowości Szurpiły nieopodal Góry Zamkowej, którą opisywaliśmy w poprzednim wpisie. Na Górze Zamkowej zbudowano potężny gród, otaczając go drewniano-ziemnym wałem. Służył on jako schronienie w czasie zagrożenia. Na przełomie XII i XIII wieku system obronny grodów Jaćwingów został znacznie rozbudowany - powstały kopce strażnicze, a wał na Górze Zamkowej został wzmocniony.

Jaćwingowie, razem ze spokrewnionymi z nimi Prusami i Litwinami, byli ludem bałtyckim, który przez wieki budził postrach wśród sąsiadów. Słynęli nie tylko z odwagi, ale i z doskonałej taktyki walki partyzanckiej, idealnie dostosowanej do leśno-bagiennego terenu Suwalszczyzny. Byli mistrzami szybkich, łupieżczych najazdów, które prowadziły ich na ziemie ruskie, polskie oraz krzyżackie, aż po okolice Grudziądza, Drohiczyna czy Lublina.

Kamienne kurhany na Cmentarzysku Jaćwingów w Szwajcarii

Oprócz waleczności mieli także swoją specyficzną kulturę i wierzenia, podobne do słowiańskich. Czcili siły natury: ciała niebieskie (zwłaszcza słońce i księżyc), zjawiska przyrodnicze (gromy i błyskawice) oraz żywioły (wodę i ogień). Nie budowali świątyń, a za miejsca kultu służyły im święte gaje, źródła i kamienie ofiarne. Jaćwingowie głęboko wierzyli w życie pozagrobowe, co widać w bogactwie ich grobów. Składali ofiary ze zwierząt, a czasem z jeńców wojennych.

Ostatecznie, po latach krwawych krucjat, Jaćwingowie ulegli potędze zakonu krzyżackiego. Nieliczni, którzy przetrwali, ulegli asymilacji, a ich język i kultura zaginęły na zawsze.

Cmentarzysko Jaćwingów w Szwajcarii koło Suwałk

Niedaleko Suwałk, w miejscowości o uroczej nazwie Szwajcaria, znaleźć możemy jedno z najlepiej zachowanych cmentarzysk tego dawnego ludu. To właśnie tutaj, w latach 50-tych XX wieku, archeolodzy odkryli liczne kurhany z bogatymi pochówkami, których pochodzenie datuje się na IV-V w. n.e.

Jaćwingowie w pewnym okresie zmienili obrządek pogrzebowy i przeszli na ciałopalenie. W Szwajcarii w większości znaleźć można właśnie pochówki popielcowe, przykryte imponującymi kurhanami z kamieni polnych. Na cmentarzysku znajduje się ponad 100 takich grobowców, o średnicy od 6 do 21 metrów. W tak zwanych "książęcych" kurhanach, oprócz szczątków zmarłych, odnaleziono cenne dary grobowe - broń (miecze, groty włóczni), ozdoby oraz uprzęże końskie, co świadczy o tym, że razem z wodzem chowano również jego wierzchowca.

Okiem Obiektywu: Warto wiedzieć

  • Lokalizacja: Cmentarzysko znajduje się w lesie, tuż przy drodze z Suwałk do Jeleniewa. Jest dobrze oznakowane.
  • Dostępność: Miejsce jest ogólnodostępne przez cały rok, bezpłatnie.
  • Szacunek: Pamiętajmy, że to starożytne cmentarzysko. Zachowajmy ciszę i szacunek dla tego miejsca spoczynku.
Inne miejsca warte odwiedzenia: MAPA
GPS: 

Aktualizacja: 25.08.2025 r.

25 sie 2020

Góra Zamkowa w Szurpiłach: Śladami zaginionego plemienia Jaćwingów

Góra Zamkowa w Szurpiłach uchodzi za jeden z najpiękniejszych i najbardziej tajemniczych zakątków Suwalszczyzny. Do dziś, przyglądając się jej zboczom, a zwłaszcza z góry, można dostrzec trzy potężne pierścienie ziemnych wałów obronnych, umocnionych głazami. To cichy świadek bogatej i burzliwej przeszłości tego miejsca.

Panorama z Góry Zamkowej w Szurpiłach na Suwalszczyźnie

W okresie wczesnego średniowiecza to właśnie tutaj mieściło się potężne grodzisko Jaćwingów, jednego z najbardziej walecznych i tajemniczych plemion bałtyckich. Był to cały kompleks osadniczy, w skład którego wchodziły jeszcze osady, Góra Cmentarna, Góra Kościelna oraz wyspy na jeziorach Szurpiły i Jeglówek.

Kim byli Jaćwingowie?

Zanim wejdziemy na szczyt, warto na chwilę cofnąć się w czasie. Jaćwingowie (lub Sudowowie) byli ludem bałtyckim, blisko spokrewnionym z Litwinami i Prusami. Przez wieki zamieszkiwali tereny Suwalszczyzny, tworząc własną, unikalną kulturę. Słynęli z niezwykłej waleczności i byli postrachem dla swoich sąsiadów, w tym dla młodego państwa polskiego i Rusi. Ich historia zakończyła się tragicznie w XIII wieku, kiedy to zostali ostatecznie podbici i niemal całkowicie unicestwieni w trakcie krucjat prowadzonych przez Zakon Krzyżacki. Góra Zamkowa w Szurpiłach była jednym z ich najważniejszych ośrodków władzy.

Tablica informacyjna przedstawiająca rekonstrukcję Grodziska Jaćwingów w Szurpiłach

Potęga grodu w Szurpiłach

Za czasów Jaćwieskich Góra Zamkowa wraz z całym jeziornym otoczeniem pełniła bardzo ważną funkcję osadniczą, obronną, a prawdopodobnie również kultową. Z tego też powodu była doskonale ufortyfikowana. Grodu strzegł system wałów i podwójny rząd palisady umocnionej kamieniami. Aby zabezpieczyć się od południa, wykopano szeroki kanał, który wypełniły wody jeziora Tchliczysko. System obronny uzupełniały strażnice na wyspach jezior Szurpiły i Jeglówek. Taki wygląd grodu datowany jest na X-XIII wiek.

Panorama z Góry Zamkowej

Samo wyjście na szczyt nie sprawi większych trudności, a nagrodą są piękne widoki na cztery jeziora. Bezpośrednie otoczenie Góry Zamkowej to zalesiona Góra Kościelna i Góra Cmentarna oraz jeziora:

  • Szurpiły,
  • Tchliczysko,
  • Jeglówek,
  • Jeglóweczek.

Wierzchołek Góry Zamkowej wznosi się ponad 45 metrów nad powierzchnię otaczających ją wód, co tworzy naprawdę imponującą panoramę. Na szczycie znajdziemy tablice informacyjne, które pomagają zwizualizować sobie, jak wyglądała dawna warownia.

Góra Zamkowa w Szurpiłach to, obok Osinek i Żywej Wody, największy obiekt archeologiczny Suwalszczyzny, który wciąż czeka na pełne poznanie i opisanie.

Inne miejsca warte odwiedzenia: MAPA
GPS: 54°13'58.906"N, 22°52'59.7"E

Aktualizacja: 25.08.2025 r.

16 sie 2020

Trójstyk Wisztyniec - najzimniejsze miejsce w Polsce?

Oglądając prognozy pogody, trudno wyobrazić sobie mapę Polski bez Suwałk. Czy jednak rzeczywiście to właśnie Suwałki są polskim biegunem zimna? A może najzimniejsze miejsce w naszym kraju znajduje się gdzie indziej?

Suwałki czy Wisztyniec - jak definiować biegun zimna?

Pewnie można by się spierać, czy polski biegun zimna to miejsce, gdzie jednorazowo zanotowano rekordowo niską temperaturę, czy też tam, gdzie przeciętnie jest najzimniej przez cały rok. Jeśli przyjąć to pierwsze kryterium, rekord zimna przypadłby miejscowości Siedlce. Jednak to na Suwalszczyźnie średnia roczna temperatura nie przekracza 6°C (dla porównania - dla większości Polski to ponad 7°C).

Różnica wydaje się niewielka? Przypomnijmy - globalne ocieplenie, które wzbudza dziś tyle niepokoju, to wzrost średniej temperatury Ziemi o zaledwie 1°C w ciągu półwiecza. Tymczasem lokalny spadek o 3-5°C może oznaczać coś na kształt małej epoki lodowcowej.

Gdzie leży najzimniejsze miejsce w Polsce?

Jeśli przyjąć, że biegun zimna to miejsce, gdzie przeciętnie jest najchłodniej, tytuł ten należy do Trójstyku Wisztyniec - punktu, w którym zbiegają się granice Polski, Litwy i Rosji (Obwód Kaliningradzki).

Trójstyk Wisztyniec - kraina historii i chłodu

Obecny punkt styku granic trzech krajów leży na pograniczu, którego historia sięga czasów plemion bałtyjskich: Sudawów, Nadrowów i Galindów. Tereny te przez wieki były strefą przejściową - dziką i trudno dostępną, znaną jako Wielka Pustka (niem. Grosse Wildnis).

Granice tego obszaru były kilkakrotnie zmieniane, począwszy od układu na wyspie Salin w 1398 r., po traktat melneński z 1422 r., który po zwycięstwie pod Grunwaldem uregulował granicę Królestwa Polskiego z Zakonem Krzyżackim. Ustalono ją wtedy od Kamiennego Brodu nad Ełkiem aż po jezioro Wisztyniec.

W czasach rozbiorów Polski biegła tędy granica niemiecko-rosyjska, a między wojnami - stykały się tu Niemcy, Litwa i Polska. Po II wojnie światowej, wskutek zmian granic i rozpadu ZSRR, w 1991 r. Trójstyk Wisztyniec stał się punktem styku trzech niepodległych państw.

W 2010 r. stary żelbetonowy obelisk zastąpiono granitowym monumentem, a całe miejsce nazwano Wisztyniec / Vištytis - od litewskiej miejscowości i jeziora.

Trójstyk Wisztyniec - informacje praktyczne

  • To jedno z sześciu trójstyków granicznych w Polsce.
  • Miejsce to oddziela województwa: warmińsko-mazurskie i podlaskie.
  • Graniczy z gminami: Dubeninki (woj. warmińsko-mazurskie) oraz Wiżajny (woj. podlaskie).
  • Dawniej znany był jako administracyjny punkt 1987.
  • Położony w pobliżu jeziora Wisztyniec i Puszczy Romnickiej - raj dla miłośników ciszy i surowej przyrody.

Zobacz materiał wideo



Inne miejsca warte odwiedzenia: MAPA
GPS: 54°17'06.5"N 22°53'22.3"E

Aktualizacja: 25.08.2025 r.