Najciekawsze historie na ogół nie czekają w zatłoczonych kurortach, lecz w miejscach, obok których większość z nas przechodzi zupełnie bezrefleksyjnie. Czasem wystarczy po prostu zwolnić krok, przyjrzeć się detalom i zajrzeć za kulisy z pozoru sennych miasteczek. Niewielki skwer w sercu Radziejowa na Kujawach - tuż obok Urzędu Miasta i Biblioteki - kryje monument, którego dzieje to gotowy materiał na porywający film sensacyjny.
To opowieść o pomniku wzniesionym jeszcze pod zaborami, roztrzaskanym i zakopanym przez hitlerowskich okupantów, ratowanym z narażeniem życia przez lokalnych patriotów i wreszcie odbudowanym dzięki wielkiemu, wspólnemu zrywowi mieszkańców po prawie pół wieku. Zapraszam Was na wspólną podróż w czasie i przestrzeni!
🎥 Zobacz film z tej wyprawy na YouTube
Zabieram Was w samo serce Kujaw. Odkryjcie ze mną detale pomnika i posłuchajcie opowieści wprost z radziejowskiego skweru:
Spodobał Ci się materiał? Zostaw łapkę w górę i subskrybuj kanał, by nie przegapić kolejnych filmowych wypraw!
Dlaczego Radziejów? Autentyczny ślad Naczelnika na Kujawach
Pretekstem do mojej wizyty w Radziejowie była przypadająca w połowie października kolejna rocznica śmierci Tadeusza Kościuszki. Naczelnik zmarł 15 października 1817 roku w szwajcarskiej Solurze, ale pamięć o nim na Kujawach jest wciąż niezwykle żywa. I co najważniejsze - obecność jego monumentu w tym miejscu nie jest dziełem przypadku czy odgórnego dekretu.
Tadeusz Kościuszko naprawdę spacerował tymi samymi uliczkami! W 1790 roku spędził na Kujawach - między innymi we Włocławku oraz właśnie w Radziejowie - kilka intensywnych tygodni, wykonując zadania wojskowe z ramienia Komisji Wojskowej Obojga Narodów. Lokalna społeczność zapamiętała tę wizytę na pokolenia, przekazując opowieść o generale z ojca na syna.
Kadr z historii: Zanim Kościuszko stanął na czele insurekcji w 1794 roku, dał się poznać jako wybitny inżynier wojskowy. To on projektował m.in. strategiczne fortyfikacje słynnego West Point w Stanach Zjednoczonych. Po powrocie do kraju, wiktorii racławickiej i ogłoszeniu Uniwersału Połanieckiego, stał się symbolem braterstwa stanów. Właśnie dlatego tak często - również w Radziejowie - uwieczniano go w prostej, chłopskiej sukmanie.
Narodziny pomnika w cieniu wielkiej wojny (1916-1918)
Cofnijmy się do 1916 roku. Przez Europę przetaczały się fronty I wojny światowej, a Polska formalnie wciąż nie istniała na mapach. Właśnie wtedy w Radziejowie narodziła się niezwykle odważna, zuchwała wręcz myśl - uczcijmy zbliżające się stulecie śmierci Tadeusza Kościuszki budową monumentalnego upamiętnienia.
Głównym motorem napędowym idei był proboszcz, ks. Mateusz Grabowski, a organizacyjny ciężar wziął na swoje barki Włodzimierz Chrząstowski - właściciel majątku Broniewek, który stanął na czele Komitetu Obywatelskiego. Powstanie monumentu obrosło w kapitalne detale:
- Szlachetny surowiec: Jasny, trwały piaskowiec sprowadzono specjalnie ze znanych kamieniołomów "Rakowiczki" koło Bolesławca.
- Kujawska solidarność: Dziedzic Chrząstowski przez całe tygodnie gościł i karmił w swoim majątku rzeźbiarzy, a miejscowi gospodarze pomagali transportować potężne bloki skalne.
- Artystyczny rewanż: Ujęci serdecznością twórcy wykonali w podziękowaniu kamienne popiersie samego dziedzica Chrząstowskiego, które jeszcze długo po II wojnie światowej zdobiło okolicę na przydrożnym słupie.
Rzeźba stanęła dumnie w samym sercu radziejowskiego rynku. Poświęcono ją 3 maja 1918 roku - na kilka miesięcy przed oficjalnym odzyskaniem niepodległości! Na cokole wykuto wymowną inskrypcję: "Tadeuszowi Kościuszce w setną rocznicę zgonu 1917 roku - Rodacy" wraz z herbem Radziejowa i Orłem. W dwudziestoleciu międzywojennym wokół pomnika tętniło życie, a biało-czerwone róże pielęgnowała z pietyzmem pani Stanecka.
Dramat II wojny światowej: Mit a rzeczywistość
Wokół wojennych losów pomnika przez dekady krążyła legenda, jakoby sami mieszkańcy rozebrali i zakopali monument przed nacierającym Wehrmachtem. Prawda archiwalna okazuje się jednak zupełnie inna - i jeszcze bardziej dramatyczna.
Wiosną 1940 roku niemieccy okupanci zrzucili rzeźbę z cokołu i roztrzaskali ją na kawałki. Na ich rozkaz szczątki zostały zakopane w ziemi w obrębie rynku - dokładnie w miejscu, gdzie dziś w Radziejowie bije miejska fontanna. Prawdziwe bohaterstwo radziejowian rozegrało się jednak pod osłoną nocy.
Z narażeniem życia własnego i całych rodzin, lokalni społecznicy przekradli się na miejsce zniszczenia, wykradli najcenniejsze detale rzeźby oraz pamiątkowe medale i ukrywali je na strychach oraz w piwnicach przez całe lata okupacji. Dopiero po wyzwoleniu miasta w styczniu 1945 roku większe bloki wydobyto na powierzchnię. Przez długi czas leżały jednak w zapomnieniu - najpierw obok księgarni, a później w magazynach gospodarki komunalnej, czekając na swój czas.
Pięcioletni bój o zmartwychwstanie (1982-1987)
Naczelnik musiał czekać na powrót blisko pół wieku. W 1982 roku sprawę w swoje ręce wzięło Towarzystwo Miłośników Kujaw, powołując Społeczny Komitet Odbudowy Pomnika z Józefem Górczyńskim na czele. To, co wydarzyło się w kolejnych latach, pokazuje niesamowitą siłę lokalnej wspólnoty:
- Wielka zbiórka surowca: Dzieci ze szkół, harcerze i załogi zakładów pracy zbierali złom i metale kolorowe niezbędne do prac rzeźbiarskich i odlewów.
- Wsparcie z całego regionu: Cegiełki i wpłaty napływały nie tylko z okolicznych sołectw (Biskupice, Czołowo, Stary Radziejów), ale też ze szkół z Bydgoszczy czy Włocławka.
- Mistrzowska ręka: Trudnego zadania rekonstrukcji podjął się rzeźbiarz Giotto Dymitr z Konina.
Finał nastąpił 11 października 1987 roku. Pomnik stanął w nowej, godnej lokalizacji - na zielonym skwerze przy Bibliotece i Urzędzie Miasta. Przy huku salwy honorowej, w asyście żołnierzy 1. Warszawskiej Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki, nad Radziejowem uniósł się wielki balon z napisem "Tadeusz Kościuszko". Kujawy odzyskały swojego bohatera.
Skwer dzisiaj - Żywa lekcja pamięci
Dzięki staraniom samorządu pomnik przeszedł w ostatnich latach gruntowną renowację - delikatne piaskowanie wydobyło naturalną strukturę piaskowca, a sam skwer zyskał nowoczesne otoczenie sprzyjające spacerom. Spacerując alejkami, warto podejść blisko, dotknąć kamienia i spojrzeć w twarz Naczelnika.
Ten pomnik to nie tylko bryła piaskowca. To przede wszystkim opowieść o ludziach - o ich niezłomności, przywiązaniu do korzeni i odwadze, która przetrwała najmroczniejsze próby dziejowe. Będąc na Kujawach, zjedźcie na chwilę z głównej trasy. Radziejów czeka, by opowiedzieć Wam swoją historię.
☕ Podobała Ci się ta podróż? Dołącz do społeczności!
Prowadzenie bloga, podróże ze sprzętem fotograficznym i docieranie do takich historii to moja ogromna pasja. Jeśli doceniasz czas i serce włożone w ten materiał, możesz postawić mi wirtualną kawę lub ciacho. To realne wsparcie dla kolejnych wypraw:
Planujesz własną trasę po Kujawach lub szukasz nieoczywistych miejsc w Polsce? Sprawdź moje indywidualne konsultacje podróżnicze albo zobacz, jak możemy zrealizować profesjonalną promocję Twojego regionu lub miasta.